«Όλα τα πράγματα κουράζουν, και κανείς δεν μπορεί να το εκφράσει με λόγια. Το μάτι δεν χορταίνει βλέποντας, ούτε το αυτί γεμίζει ακούγοντας.»
Εκκλησιαστής 1:8
Είναι ουδέτερη η τεχνολογία; Η συνηθισμένη απάντηση λέει πως μια οθόνη είναι «απλά ένα εργαλείο», ούτε καλό ούτε κακό, και πως όλα κρίνονται από το πώς τη χρησιμοποιείς. Ωστόσο, αν παρατηρήσεις προσεκτικά τη δική σου μέρα, θα δεις ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Το κινητό δεν περιμένει παθητικά να το πιάσεις. Σε καλεί, σε διακόπτει, σε εκπαιδεύει να σαρώνεις αντί να διαβάζεις.
Σκοπός αυτού του άρθρου δεν είναι να σε τρομάξει ούτε να δαιμονοποιήσει την τεχνολογία. Αντίθετα, θέλει να σε βοηθήσει να σκεφτείς νηφάλια και βιβλικά τη σχέση σου με τις οθόνες, το streaming και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πρώτα θα δούμε τη σύγχρονη εμπειρία όπως πραγματικά τη ζούμε. Έπειτα θα ακούσουμε τι λέει η Γραφή για την προτεραιότητα του λόγου του Θεού. Τέλος θα καταλήξουμε σε πρακτικά βήματα διάκρισης.
Η θέση που θα υπερασπιστούμε είναι απλή αλλά σημαντική. Κάθε μέσο κουβαλάει μαζί του έναν δικό του χαρακτήρα και διαμορφώνει αυτόν που το χρησιμοποιεί. Επομένως η ερώτηση δεν είναι μόνο «τι βλέπω», αλλά και «τι μου κάνει αυτό που βλέπω».
Η σύγχρονη εμπειρία της οθόνης: τι ζούμε πραγματικά
Ας ξεκινήσουμε από την καθημερινότητα. Ξυπνάς και, πριν προλάβεις να σκεφτείς, το χέρι ψάχνει το κινητό. Μέσα σε δευτερόλεπτα έχεις δει δεκάδες εικόνες, τίτλους και βίντεο. Δηλαδή, πριν καν αρχίσει η μέρα σου, ο νους σου έχει ήδη γεμίσει με ερεθίσματα που δεν διάλεξες εσύ.
Αυτή η εμπειρία, ωστόσο, δεν είναι τυχαία. Πράγματι, οι εφαρμογές σχεδιάζονται για να κρατούν την προσοχή σου όσο το δυνατόν περισσότερο. Επιπλέον, η ροή είναι ατελείωτη επίτηδες, ώστε να μη βρίσκεις ποτέ ένα φυσικό σημείο να σταματήσεις. Έτσι, συνεπώς, ο χρόνος μπροστά στην οθόνη μεγαλώνει χωρίς να το καταλαβαίνεις.
Η Γραφή περιγράφει αυτή την ακόρεστη δίψα με εκπληκτική ακρίβεια. (Εκκλησιαστής 1:8) Το μάτι, λέει, δεν χορταίνει ποτέ από το να βλέπει. Συνεπώς, όσο κι αν τροφοδοτείς τα μάτια με νέες εικόνες, η επιθυμία για κι άλλες μένει αχόρταγη. Αυτό δεν είναι αδυναμία της εποχής μας μόνο, αλλά κάτι βαθιά ανθρώπινο που οι σύγχρονες οθόνες απλώς το εκμεταλλεύονται.
Είναι ουδέτερη η τεχνολογία ή το μέσο διαμορφώνει το μήνυμα;
Εδώ φτάνουμε στην καρδιά του ζητήματος. Όταν ρωτάμε «είναι ουδέτερη η τεχνολογία;», συνήθως φανταζόμαστε ένα σφυρί. Πράγματι, το σφυρί δεν έχει γνώμη: χτυπάς ένα καρφί ή σπας ένα τζάμι, ανάλογα με την πρόθεσή σου. Ωστόσο, τα μέσα επικοινωνίας δεν λειτουργούν έτσι.
Κάθε μέσο έχει τον δικό του χαρακτήρα και ευνοεί ορισμένα πράγματα ενώ δυσκολεύει άλλα. Μια οθόνη που ζει από τη γρήγορη εναλλαγή εικόνων ευνοεί το θέαμα, την ταχύτητα και το συναίσθημα. Αντίθετα, δυσκολεύει τη νηφάλια σκέψη, τη σιωπή και τον βαθύ συλλογισμό. Με άλλα λόγια, το μέσο διαμορφώνει το μήνυμα πριν καν αποφασίσεις τι περιεχόμενο θα βάλεις μέσα του.
Δεν μεταφέρεται κάθε αλήθεια εξίσου καλά σε κάθε μορφή. Όπως ένα μήνυμα αλλάζει νόημα όταν περνάει από το ένα μέσο στο άλλο, έτσι και μια βαθιά πνευματική αλήθεια συχνά παραμορφώνεται όταν τη συμπιέζεις σε γρήγορες εικόνες. Γι' αυτό η ερώτηση «εικόνα και λόγος» δεν είναι θεωρητική. Αφορά το αν μπορούμε να γνωρίσουμε τον Θεό κυρίως μέσα από θεάματα ή κυρίως μέσα από τον λόγο που ακούμε και κατανοούμε.
Επομένως η απάντηση είναι νηφάλια αλλά σαφής. Η τεχνολογία δεν είναι ηθικά ουδέτερη με την έννοια ότι δεν μας επηρεάζει. Κάθε εργαλείο μάς εκπαιδεύει με τον τρόπο του. Συνεπώς οφείλουμε να το χρησιμοποιούμε με επίγνωση, όχι αφελώς.
Η βιβλική αρχή: γιατί ο Θεός μίλησε με λόγο και όχι με εικόνα
Είναι εντυπωσιακό πως ο Θεός, όταν αποκαλύφθηκε στον λαό του, διάλεξε κατά κύριο λόγο τον λόγο και όχι την εικόνα. (Δευτερονόμιο 4:12) Στο Σινά, για παράδειγμα, ο λαός άκουσε φωνή λέξεων, αλλά δεν είδε καμία μορφή. Πράγματι, αυτή η επιλογή δεν είναι τυχαία. Αντίθετα, προστατεύει τον άνθρωπο από την ειδωλολατρία και τον καλεί να εμπιστευτεί αυτό που ακούει, όχι μόνο αυτό που βλέπει.
Στη συνέχεια, η ίδια αρχή φωτίζει και τη σωτηρία μας. (Ρωμαίους 10:17) Η πίστη, λέει ο Παύλος, γεννιέται από την ακοή, και η ακοή έρχεται μέσα από τον λόγο του Θεού. Δηλαδή ο φυσιολογικός δρόμος για να γνωρίσει κανείς τον Χριστό δεν είναι ένα εντυπωσιακό θέαμα, αλλά το κήρυγμα και η ανάγνωση του λόγου.
Ο λόγος του Θεού, εξάλλου, έχει μέσα του δύναμη που καμία εικόνα δεν μπορεί να αντικαταστήσει. (Ησαΐας 55:11) Δεν επιστρέφει άκαρπος, αλλά εκπληρώνει αυτό για το οποίο στάλθηκε. Γι' αυτό και ο ψαλμωδός τον περιγράφει ως λυχνάρι που φωτίζει τον δρόμο. (Ψαλμοί 119:105) Όσο όμορφη κι αν είναι μια οθόνη, δεν μπορεί να γίνει το φως που οδηγεί τα βήματά μας στη ζωή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εικόνες είναι αμαρτία. Σημαίνει όμως ότι, αφού δεν είναι ουδέτερη η τεχνολογία, ο λόγος έχει προτεραιότητα και επάρκεια. Όταν, αντίθετα, αντιστρέφουμε τη σειρά και βάζουμε το θέαμα πάνω από τον λόγο, χάνουμε ακριβώς εκείνο που ο Θεός θεώρησε πιο σημαντικό για να μας μιλήσει.
Πρακτική διάκριση: αν δεν είναι ουδέτερη η τεχνολογία, τι κάνω;
Αν λοιπόν δεν είναι ουδέτερη η τεχνολογία, η λύση δεν είναι ο φόβος ούτε η ενοχή. Η λύση είναι η διάκριση με χάρη. Πρώτον, δοκίμασε τα πάντα και κράτησε το καλό. (Α' Θεσσαλονικείς 5:21) Αυτό σημαίνει ότι δεν απορρίπτεις ούτε καταπίνεις τυφλά. Αντίθετα, ζυγίζεις κάθε συνήθεια στο φως του λόγου του Θεού.
Δεύτερον, φρόντισε ποιότητα και ποσότητα μαζί. Ρώτησε τον εαυτό σου τι γεμίζει τη σκέψη σου και πόσος είναι ο χρόνος μπροστά στην οθόνη σε σχέση με τον χρόνο που δίνεις στον λόγο, στην προσευχή και στους ανθρώπους. Συχνά το πρόβλημα δεν είναι ένα κακό βίντεο, αλλά οι αμέτρητες ώρες που λείπουν από τα πιο σημαντικά.
Τρίτον, βάλε πρακτικά όρια. Για παράδειγμα, μπορείς να μην πιάνεις το κινητό το πρώτο μισάωρο της ημέρας, να αφήνεις την οθόνη έξω από το τραπέζι και το υπνοδωμάτιο, ή να ορίζεις μια μέρα την εβδομάδα με λιγότερες οθόνες. Τέτοιες μικρές αποφάσεις, με τον καιρό, αλλάζουν ριζικά τη σχέση σου με τα μέσα.
Τέταρτον, στρέψε ενεργά τη σκέψη σου σε αυτό που οικοδομεί. (Φιλιππησίους 4:8) Ο Παύλος μάς καλεί να γεμίζουμε τον νου μας με ό,τι είναι αληθινό, σεμνό, δίκαιο και αξιέπαινο. Αυτό είναι θετική στρατηγική, όχι απλώς αποφυγή. Όσο περισσότερο γεμίζεις τον νου με το καλό, τόσο λιγότερο χώρο αφήνεις στο ανώφελο.
Αν θέλεις να βαθύνεις σε αυτή τη βιβλική διάκριση, μπορείς να μελετήσεις περισσότερα στο Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος, όπου η σχέση μας με τον σύγχρονο πολιτισμό εξετάζεται με σεβασμό στη Γραφή. Έτσι η τεχνολογία γίνεται υπηρέτης και όχι κύριος της ψυχής σου.
Βασικά σημεία
- 01Είναι ουδέτερη η τεχνολογία; Όχι με την έννοια ότι δεν μας επηρεάζει. Κάθε μέσο κουβαλάει δικό του χαρακτήρα και μας εκπαιδεύει με τον τρόπο του.
- 02Το μέσο διαμορφώνει το μήνυμα: μια οθόνη που ζει από γρήγορες εικόνες ευνοεί το θέαμα και δυσκολεύει τη νηφάλια σκέψη.
- 03Ο Θεός μίλησε κυρίως με λόγο και όχι με εικόνα, γιατί η πίστη γεννιέται από την ακοή του λόγου του και ο λόγος έχει προτεραιότητα και επάρκεια.
- 04Η απάντηση δεν είναι ο φόβος αλλά η διάκριση με χάρη: δοκίμασε τα πάντα, βάλε όρια στον χρόνο μπροστά στην οθόνη και γέμισε τον νου σου με το καλό.