Σου ξέφυγε χθες, μέσα στην κούραση και τα νεύρα: «Γιατί δεν μπορείς να είσαι σαν τον αδελφό σου;» Το είπες για να κινητοποιήσεις, όχι για να πληγώσεις. Ωστόσο είδες το βλέμμα του παιδιού να σβήνει για μια στιγμή, και κάτι μέσα σου σφίχτηκε. Δηλαδή κάτι μέσα σου ένιωσε ότι η φράση πόνεσε. Αν αναρωτιέσαι μήπως η σύγκριση παιδιών κάνει περισσότερο κακό παρά καλό, η απάντηση είναι σαφής: ναι, και μάλιστα τσακίζει σιωπηλά την καρδιά του παιδιού σου περισσότερο απ' όσο φαντάζεσαι.
Δεν το λέμε για να σε φορτώσουμε με ενοχές. Πράγματι, κανείς γονιός δεν ξυπνά το πρωί σχεδιάζοντας να πληγώσει το παιδί του. Συχνά συγκρίνουμε χωρίς καν να το καταλαβαίνουμε, ή δίνουμε ασυναίσθητα στον έναν ένα προνόμιο που αρνούμαστε στον άλλον. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο γνωστός ποιμένας Τζον ΜακΆρθουρ, η προτίμηση ενός αδελφού και οι άστοχες συγκρίσεις είναι από τους σιγουρότερους τρόπους να γεμίσεις ένα παιδί θυμό και πικρία.
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε μαζί δύο οικογένειες της Γραφής που διαλύθηκαν ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, θα καταλάβουμε γιατί ο Θεός θεωρεί την προσωποληψία αμαρτία, και θα κλείσουμε με τρία πρακτικά βήματα ώστε η σύγκριση να σταματήσει στο σπίτι σου από σήμερα.
Ο πόνος πίσω από τη φράση «γιατί δεν είσαι σαν τον αδελφό σου;»
Ας ξεκινήσουμε με αυτό που νιώθει πραγματικά το παιδί, γιατί συχνά δεν το βλέπουμε. Όταν συγκρίνεις το παιδί σου με τον αδελφό του ή με έναν συμμαθητή, εκείνο δεν ακούει «προσπάθησε λίγο παραπάνω». Αντίθετα, ακούει «δεν είσαι αρκετός όπως είσαι». Δηλαδή αυτό το μήνυμα, που επαναλαμβάνεται μέρα με τη μέρα, χτίζει μέσα του την πεποίθηση ότι είναι κατώτερο.
Σκέψου πόσο ταπεινωτικό είναι αυτό. Πράγματι, για ένα παιδί, τίποτα δεν πληγώνει περισσότερο από το να νιώθει υποδεέστερο μέσα στο ίδιο του το σπίτι, εκεί όπου θα έπρεπε να είναι πιο ασφαλές. Όταν το μέτρο της αξίας του γίνεται οι επιδόσεις του αδελφού του, μαθαίνει να μετράει τον εαυτό του με ένα μέτρο που δεν θα νικήσει ποτέ. Έτσι γεννιέται η ζήλια ανάμεσα σε αδέλφια, που σιγοβράζει για χρόνια.
Πρόσεξε επίσης ότι ο θυμός αυτός δεν είναι πάντα φανερός. Άλλοτε ξεσπά σε ανοιχτή αντιπαλότητα και τσακωμούς, και άλλοτε κρύβεται βαθιά, σαν μια πικρία που σιγοκαίει στα κρυφά. Όμως και τα δύο είναι καρπός της ίδιας ρίζας: ενός παιδιού που ένιωσε ότι δεν αγαπήθηκε το ίδιο με τα αδέλφια του.
Δύο οικογένειες της Γραφής που τις διέλυσε η προτίμηση
Η Γραφή δεν κρύβει τις συνέπειες της προτίμησης, αλλά τις δείχνει ωμά σε δύο γενιές της ίδιας οικογένειας. Αρχικά ο Ισαάκ και η Ρεβέκκα: ο πατέρας αγαπούσε περισσότερο τον Ησαύ και η μητέρα τον Ιακώβ (Γένεση 25:28). Ωστόσο αυτή η μοιρασμένη καρδιά δεν έμεινε χωρίς τίμημα. Τα δύο αδέλφια έγιναν πικροί αντίπαλοι, ο ένας εξαπάτησε τον άλλον για την ευλογία, και ο Ιακώβ αναγκάστηκε τελικά να φύγει μακριά για να σώσει τη ζωή του.
Θα περίμενε κανείς ότι ο Ιακώβ, έχοντας ζήσει αυτόν τον πόνο, θα απέφευγε το ίδιο λάθος. Όμως έκανε ακριβώς το ίδιο. Αγάπησε τον Ιωσήφ πάνω από όλους τους γιους του και του έφτιαξε ένα ξεχωριστό, πολύχρωμο ένδυμα (Γένεση 37:3). Δηλαδή η προτίμηση αυτού του αδελφού φάνηκε σε όλους.
Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό. Βλέποντας τα αδέλφια ότι ο πατέρας αγαπούσε τον Ιωσήφ περισσότερο, τον μίσησαν τόσο που δεν μπορούσαν πια ούτε να του μιλήσουν ειρηνικά (Γένεση 37:4). Συνεπώς, από αυτό το μίσος γεννήθηκε ένα σχέδιο φόνου, και στο τέλος τον πούλησαν δούλο. Έτσι η ίδια αμαρτία ξέσχισε και τη δεύτερη γενιά της οικογένειας.
Γιατί η σύγκριση παιδιών είναι κάτι παραπάνω από λάθος ανατροφής
Ίσως σκέφτεσαι ότι λίγη προτίμηση είναι ανθρώπινη και ακίνδυνη. Ωστόσο η Γραφή πηγαίνει πιο βαθιά και την ονομάζει με το όνομά της. Δηλαδή το να ξεχωρίζεις πρόσωπα, να μεροληπτείς υπέρ του ενός, χαρακτηρίζεται καθαρά αμαρτία (Ιακώβου 2:9). Συνεπώς δεν είναι απλώς ένα παιδαγωγικό ατόπημα· είναι παράβαση του ηθικού νόμου του Θεού.
Και αυτό έχει βαθιά λογική. Πράγματι, ο ίδιος ο Θεός δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα στους ανθρώπους (Ρωμαίους 2:11). Όταν λοιπόν εμείς οι γονείς δείχνουμε φανερή προτίμηση, διδάσκουμε στα παιδιά μας μια εικόνα του Θεού που είναι ψεύτικη. Τους μαθαίνουμε, χωρίς λόγια, ότι η αγάπη κερδίζεται με τις επιδόσεις και ότι ο πιο ικανός αξίζει περισσότερο. Όμως αυτό είναι το ακριβώς αντίθετο από τη χάρη του ευαγγελίου.
Υπάρχει όμως και ένα ακόμα βαρύτερο στοιχείο. Επιπλέον, ο απόστολος Παύλος προειδοποιεί τους γονείς να μην ερεθίζουν τα παιδιά τους, για να μην χάσουν το θάρρος τους (Κολοσσαείς 3:21). Όταν λοιπόν σπρώχνεις ένα παιδί στον θυμό μέσω της σύγκρισης, δεν αμαρτάνεις μόνο εσύ· οδηγείς και το ίδιο σε αμαρτία. Επομένως ο ΜακΆρθουρ τη χαρακτηρίζει ιδιαίτερα καταστροφική αμαρτία.
Όταν χωρίς να το θέλεις εξοργίζεις το παιδί σου
Ας είμαστε ειλικρινείς: κανείς από εμάς δεν θέλει να γίνει ο Ισαάκ ή ο Ιακώβ. Ωστόσο η προτίμηση τρυπώνει στο σπίτι από χαραμάδες που δεν προσέχουμε. Δηλαδή φανερώνεται στο ποιον επαινούμε πρώτο, στο ποιον ακούμε με μεγαλύτερη υπομονή, στο ποιανού τα κατορθώματα ανακοινώνουμε στους συγγενείς. Πράγματι, τα παιδιά διαβάζουν αυτές τις λεπτομέρειες με εκπληκτική ακρίβεια.
Σκέψου μερικές καθημερινές παγίδες. Πρώτον, δίνεις στον έναν προνόμια που αρνείσαι στον άλλον. Δεύτερον, χρησιμοποιείς την ικανότητα ή το ταλέντο του ενός σαν μέτρο για να μετρήσεις τον άλλον. Τέλος, λες φράσεις σαν το «γιατί δεν είσαι σαν τον αδελφό σου;». Καθεμιά τους, ξεχωριστά, μοιάζει ασήμαντη. Όμως μαζί χτίζουν στο παιδί ένα μόνιμο αίσθημα ότι δεν φτάνει.
Το χειρότερο που μπορείς να κάνεις, γράφει ο ΜακΆρθουρ, είναι να αφήσεις ένα παιδί να νιώσει κατώτερο από όλους τους άλλους στην οικογένεια. Δηλαδή να το κάνεις το «μαύρο πρόβατο» του σπιτιού. Έτσι το φορτώνεις με μια συντριπτική απογοήτευση και, αργά αλλά σταθερά, το οδηγείς στον θυμό. Συνεπώς, καμία επίδοση δεν αξίζει αυτό το τίμημα.
Τρία βήματα για να σταματήσει η σύγκριση παιδιών σήμερα
Καιρός να γίνουμε συγκεκριμένοι, γιατί η αλήθεια χωρίς πράξη μένει στα λόγια. Πρώτον, σταμάτησε εντελώς τις λεκτικές συγκρίσεις. Δηλαδή βγάλε από το λεξιλόγιό σου τη φράση «γιατί δεν είσαι σαν τον αδελφό σου;» και κάθε παραλλαγή της. Αντίθετα, αντί να μετράς το ένα παιδί με το άλλο, μέτρα το με τον ίδιο του τον εαυτό: «χθες δυσκολεύτηκες εδώ, σήμερα τα πήγες καλύτερα». Έτσι ενθαρρύνεις χωρίς να ταπεινώνεις.
Δεύτερον, φρόντισε για ίση μεταχείριση στα προνόμια. Αυτό δεν σημαίνει πανομοιότυπη συμπεριφορά, αφού κάθε παιδί έχει διαφορετικές ανάγκες. Σημαίνει όμως ότι δεν χαρίζεις στον έναν κάτι που στερείς αυθαίρετα από τον άλλον. Επομένως, πριν δώσεις ένα προνόμιο, ρώτησε τον εαυτό σου: «θα το έδινα το ίδιο και στο άλλο μου παιδί;». Πράγματι, αυτή η απλή ερώτηση ξεσκεπάζει την κρυφή προτίμηση.
Τρίτον, αγάπησε κάθε παιδί για το ποιο είναι, όχι για το τι πετυχαίνει. Επιπλέον, αναζήτησε σκόπιμα το μοναδικό χάρισμα του καθενός και πανηγύρισέ το ξεχωριστά. Αν θέλεις βοήθεια να θεμελιώσεις την ανατροφή σου πάνω στη Γραφή και όχι στις τάσεις της εποχής, το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος προσφέρει δωρεάν μαθήματα μελέτης ειδικά για γονείς.
Τέλος, πάνω απ' όλα, θυμήσου τον στόχο. Ο Θεός σε καλεί να διδάξεις το παιδί στην αρχή του δρόμου του, ώστε να μην ξεφύγει απ' αυτόν ούτε όταν γεράσει (Παροιμίες 22:6). Συνεπώς, κάθε φορά που επιλέγεις την ισότητα αντί της προτίμησης, σπέρνεις στην καρδιά του παιδιού σου μια ασφάλεια που θα τη φέρει μαζί του σε όλη του τη ζωή.
Βασικά σημεία
- 01Η σύγκριση παιδιών δεν ακούγεται από το παιδί σαν κίνητρο, αλλά σαν μήνυμα ότι δεν είναι αρκετό· γεννά θυμό, ζήλια ανάμεσα σε αδέλφια και πικρία που σιγοβράζει για χρόνια.
- 02Η Γραφή δείχνει σε δύο γενιές, με τον Ισαάκ-Ησαύ-Ιακώβ και με τον Ιωσήφ, πώς η προτίμηση ενός αδελφού διέλυσε ολόκληρες οικογένειες.
- 03Η προσωποληψία χαρακτηρίζεται ρητά αμαρτία, γιατί ο ίδιος ο Θεός δεν κάνει διακρίσεις· όταν προτιμάς, διδάσκεις στο παιδί μια ψεύτικη εικόνα της αγάπης του Θεού.
- 04Η προτίμηση κρύβεται σε καθημερινές λεπτομέρειες: ποιον επαινείς πρώτο, σε ποιον δίνεις προνόμια, ποιανού τα κατορθώματα ανακοινώνεις.
- 05Τρία βήματα για ίση μεταχείριση παιδιών: σταμάτησε τις λεκτικές συγκρίσεις, μοίρασε δίκαια τα προνόμια και αγάπησε κάθε παιδί για το ποιο είναι, όχι για το τι πετυχαίνει.