Στέκεσαι στην πόρτα και το παιδί σου σού ζητάει να πάει μια βόλτα με τους φίλους του. Μέσα σου χτυπάει συναγερμός. Σκέφτεσαι όλα όσα μπορεί να πάνε στραβά, και πριν καλά καλά το καταλάβεις, λες πάλι «όχι». Δεν είσαι κακός γονιός. Αγαπάς τόσο πολύ που φοβάσαι. Όμως αν αναρωτιέσαι μήπως η συνεχής υπερπροστασία παιδιού καταντά τελικά να το πνίγει αντί να το σώζει, η ανησυχία σου δεν είναι παράλογη. Είναι ένα από τα πιο λεπτά ζητήματα της ανατροφής.
Ας ξεκαθαρίσουμε όμως κάτι αμέσως, για να μη φύγεις με ενοχές. Το να προστατεύεις το παιδί σου είναι καθήκον σου, ιδίως σ' έναν κόσμο γεμάτο πραγματικούς κινδύνους. Πράγματι, το πρόβλημα δεν είναι η προστασία αυτή καθαυτή. Ωστόσο, η ασφυκτική υπερπροστασία ξεκινάει όταν η φροντίδα δεν αφήνει πια ποτέ χώρο, όταν γίνεται ασφυξία και το παιδί νιώθει ότι δεν το εμπιστεύεσαι σε τίποτα.
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε μαζί γιατί η ασφυκτική προστασία εξοργίζει το παιδί, τι μας διδάσκει η Γραφή μέσα από ένα συγκλονιστικό παράδειγμα ενός υπερπροστατευτικού πατέρα, και πώς μπορείς πρακτικά να δίνεις σταδιακά ελευθερία στο παιδί χωρίς να εγκαταλείπεις την αναγκαία φροντίδα.
Όταν η αγάπη σου μετατρέπεται σε ασφυξία
Πρώτα ας ονομάσουμε καθαρά το φαινόμενο, γιατί λίγοι γονείς το παραδέχονται στον εαυτό τους. Υπερπροστασία σημαίνει να περιορίζεις το παιδί σου τόσο πολύ, να το πιέζεις τόσο, να μην το εμπιστεύεσαι ποτέ και να υποθέτεις διαρκώς ότι δεν σου λέει την αλήθεια. Σημαίνει να μην του δίνεις καμία ευκαιρία να γίνει ανεξάρτητο, ώσπου στο τέλος νιώθει στριμωγμένο και χωρίς αέρα να αναπνεύσει.
Ο γνωστός ποιμένας Τζον ΜακΆρθουρ παρατηρεί ότι η υπερπροστασία είναι ένας σίγουρος τρόπος να εξοργίσεις ένα παιδί. Κι όμως, οι γονείς που το κάνουν συνήθως πείθουν τον εαυτό τους ότι κάνουν τα πάντα για το καλό του. Εκεί ακριβώς κρύβεται η παγίδα. Επειδή, δηλαδή, το κίνητρό σου είναι καλό, δεν βλέπεις τι μήνυμα φτάνει στ' αλήθεια στην καρδιά του παιδιού.
Και το μήνυμα είναι σκληρό: «δεν σε εμπιστεύομαι». Πράγματι, η έλλειψη εμπιστοσύνης που μεταδίδει η υπερπροστασία κάνει σιγά σιγά το παιδί να αμφιβάλλει αν θα κερδίσει ποτέ την εμπιστοσύνη σου. Επομένως, μπορεί στο τέλος να καταλήξει στο πιο επικίνδυνο συμπέρασμα: ότι δεν έχει σημασία πώς θα φερθεί, αφού ούτως ή άλλως θα το βλέπεις με καχυποψία.
Λάβαν: η βιβλική εικόνα της υπερπροστασίας παιδιού
Η Γραφή δεν μας αφήνει στα θεωρητικά. Μας δίνει ένα ζωντανό πορτρέτο ενός κυριαρχικού, υπερπροστατευτικού πατέρα: τον Λάβαν. Όταν ήρθε η ώρα ο γαμπρός του ο Ιακώβ να φύγει με την οικογένειά του, ο Λάβαν τους ικέτευε να μείνουν, παρουσιάζοντας την επιθυμία αυτή σαν τρυφερότητα. Θα τους ξεπροβόδιζε, έλεγε, με χαρά, με τραγούδια και με μουσική (Γένεση 31:27).
Στα δικά του μάτια, δηλαδή, όλα αυτά ήταν αγάπη. Πρόσεξε όμως πώς τα έβλεπαν οι ίδιες οι κόρες του. Η Ραχήλ και η Λεία ρωτούσαν με πίκρα αν τους είχε μείνει πια κανένα μερίδιο στο πατρικό τους (Γένεση 31:14), και κατέληγαν ότι τις είχε φερθεί σαν ξένες, ότι τις είχε ουσιαστικά πουλήσει και είχε καταναλώσει ό,τι τους ανήκε (Γένεση 31:15).
Δες, λοιπόν, το παράδοξο. Ο πατέρας νόμιζε ότι εκφράζει γονική στοργή· οι κόρες, αντίθετα, το διάβασαν ως απόδειξη ότι δεν τις αγαπούσε πραγματικά. Αυτή ακριβώς είναι η τραγωδία της υπερπροστασίας. Πράγματι, η ασφυκτική ανάμειξη του Λάβαν στη ζωή και στον γάμο των παιδιών του στοίχισε στις κόρες του έναν υγιή δεσμό. Ό,τι, δηλαδή, αυτός θεωρούσε φροντίδα, εκείνες το ένιωσαν ως δυσπιστία.
Γιατί η έλλειψη ελευθερίας στο παιδί γεννά οργή
Ας προχωρήσουμε τώρα στο γιατί συμβαίνει αυτό. Η Γραφή δίνει στους γονείς μια ξεκάθαρη προειδοποίηση: να μην εξοργίζουν τα παιδιά τους (Εφεσίους 6:4). Σε άλλο σημείο το επαναλαμβάνει ακόμα πιο τρυφερά, λέγοντας να μην τα ερεθίζουν, για να μη χάσουν το θάρρος τους (Κολοσσαείς 3:21). Η ασφυκτική προστασία είναι ένας από τους σιγουρότερους τρόπους να παραβείς αυτή την εντολή.
Σκέψου το, λοιπόν, από τη μεριά του παιδιού. Όταν μεγαλώνεις με κανόνες και απαγορεύσεις, αλλά χωρίς κανένα προνόμιο και καμία ελευθερία, ο χώρος γύρω σου μετατρέπεται σε φυλακή όπου νιώθεις ότι ασφυκτιάς. Έτσι, πολλά παιδιά που δεν αντέχουν αυτόν τον περιορισμό καταλήγουν να επαναστατούν. Επομένως, η έλλειψη εμπιστοσύνης που ήθελε να τα προστατέψει, τελικά τα σπρώχνει μακριά.
Υπάρχει όμως κι ένας βαθύτερος λόγος. Τα παιδιά, πράγματι, χρειάζονται κάποιον χώρο για να μεγαλώσουν, να μάθουν και να κάνουν τα δικά τους λάθη. Δεν θα μάθουν ποτέ να αναλαμβάνουν ευθύνη αν δεν τα αφήσεις, ως έναν βαθμό, να αποφασίζουν μόνα τους. Συνεπώς, η μάνα που κρατάει το παιδί δεμένο στην ποδιά της και ο πατέρας που του κόβει τον αέρα, καλλιεργούν ακριβώς την πικρία και την απογοήτευση που απαγορεύει ο λόγος του Θεού.
Ο στόχος δεν είναι ο έλεγχος, αλλά η ωριμότητα
Ίσως σκεφτείς: «μα τότε, ποιος είναι ο σωστός στόχος;» Η απάντηση της Γραφής είναι ότι ο τελικός σκοπός δεν είναι να κρατάς το παιδί για πάντα κάτω από τον απόλυτο έλεγχό σου, αλλά να το οδηγήσεις σταδιακά στην ωριμότητα. Ο απόστολος Παύλος δίνει μια θαυμάσια εικόνα: όσο ο κληρονόμος είναι νήπιος, δεν διαφέρει σε τίποτα από δούλο, αν και είναι κύριος των πάντων (Γαλάτες 4:1).
Συνεχίζει λέγοντας ότι το παιδί βρίσκεται κάτω από επιτρόπους και διαχειριστές μέχρι την προθεσμία που έχει ορίσει ο πατέρας (Γαλάτες 4:2). Με άλλα λόγια, η εξουσία σου επάνω του δεν είναι αυτοσκοπός. Αντίθετα, είναι μια προσωρινή φροντίδα που, σιγά σιγά, υποχωρεί καθώς το παιδί ωριμάζει. Επομένως, η ανεξαρτησία του παιδιού δεν είναι απειλή· είναι ο σκοπός όλης σου της δουλειάς.
Αυτό, δηλαδή, αλλάζει εντελώς τον τρόπο που βλέπεις τον ρόλο σου. Δεν είσαι δεσμοφύλακας που πρέπει να κρατήσει το παιδί κλειδωμένο όσο πιο πολύ μπορεί. Αντίθετα, είσαι ένας κηπουρός που σταδιακά αφαιρεί το στήριγμα, ώστε το δέντρο να σταθεί μόνο του. Έτσι, η σωστή προστασία δεν αντιστρατεύεται την ανεξαρτησία του παιδιού· την προετοιμάζει με υπομονή.
Πρακτικά βήματα ενάντια στην υπερπροστασία παιδιού
Ας γίνουμε τώρα συγκεκριμένοι, γιατί η αλήθεια χωρίς πράξη μένει στα λόγια. Πρώτον, δώσε ελευθερία σε δόσεις, ανάλογα με την ηλικία. Αντί να ανοίγεις απότομα όλες τις πόρτες ή να τις κρατάς όλες κλειστές, παραχώρησε μικρά κομμάτια ελευθερίας και δες πώς τα διαχειρίζεται. Κάθε φορά που το παιδί φέρεται υπεύθυνα, επέκτεινε λίγο ακόμα τον χώρο του.
Δεύτερον, άφησε χώρο για λάθη. Ένα παιδί που δεν επιτρέπεται ποτέ να αποτύχει, δεν μαθαίνει ποτέ να σηκώνεται. Όταν κάνει ένα μικρό λάθος που δεν είναι επικίνδυνο, αντίστάσου στον πειρασμό να επέμβεις αμέσως. Άσε το να νιώσει τη φυσική συνέπεια και βοήθησέ το ύστερα να καταλάβει τι πήγε στραβά. Έτσι χτίζεται η πραγματική υπευθυνότητα.
Τρίτον, έλεγξε τον φόβο σου, όχι μόνο το παιδί σου. Πολλές φορές η υπερβολική προστασία πηγάζει από τη δική μας αγωνία, όχι από αληθινό κίνδυνο. Πριν πεις «όχι», ρώτησε τον εαυτό σου: το εμποδίζω για να το προστατέψω πραγματικά ή για να ησυχάσει η δική μου ανησυχία; Αν θες βοήθεια να ξεχωρίσεις τον υγιή προστατευτισμό από την ασφυξία, το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος προσφέρει δωρεάν μαθήματα μελέτης για γονείς.
Τέλος, να θυμάσαι ότι ο πραγματικός προστατευτισμός δεν καταργείται. Δεν σου ζητάμε να αφήσεις το παιδί σου εκτεθειμένο σε αληθινούς κινδύνους. Σε καλούμε να ξεχωρίσεις την αναγκαία φροντίδα από την ασφυκτική δυσπιστία. Η σοφία βρίσκεται ακριβώς σ' αυτή τη διάκριση: να κρατάς γερά εκεί που πρέπει και να ανοίγεις το χέρι εκεί που το παιδί είναι έτοιμο να πετάξει.
Βασικά σημεία
- 01Η υπερπροστασία δεν είναι απόδειξη αγάπης· μεταδίδει στο παιδί το μήνυμα «δεν σε εμπιστεύομαι» και βαθαίνει την έλλειψη εμπιστοσύνης ανάμεσά σας.
- 02Το παράδειγμα του Λάβαν δείχνει ότι ό,τι ο γονιός θεωρεί στοργή, το παιδί μπορεί να το νιώσει ως δυσπιστία και εγκατάλειψη.
- 03Η ασφυκτική έλλειψη ελευθερίας στο παιδί γεννά οργή και εξωθεί στην επανάσταση· η Γραφή προειδοποιεί ρητά τους γονείς να μην εξοργίζουν τα παιδιά τους.
- 04Στόχος της ανατροφής δεν είναι ο διαρκής έλεγχος, αλλά η σταδιακή ωρίμανση και η ανεξαρτησία του παιδιού, όπως το περιγράφει ο Παύλος για τον κληρονόμο.
- 05Πρακτικά: δίνε ελευθερία σε δόσεις, άφησε χώρο για λάθη και έλεγχε τον δικό σου φόβο, χωρίς να εγκαταλείπεις τον αναγκαίο, πραγματικό προστατευτισμό.