«Και τους ευλόγησε ο Θεός και τους είπε: «Αυξάνεστε και πληθύνεστε, γεμίστε τη γη και κυριέψτε την· εξουσιάστε τα ψάρια της θάλασσας, τα πουλιά του ουρανού και κάθε ζώο που κινείται πάνω στη γη.»»
Γένεση 1:28
Μπαίνεις στο φαρμακείο, παίρνεις την ινσουλίνη σου και σώζεις τη ζωή σου. Αυτό το φάρμακο φτιάχνεται σήμερα με γενετική μηχανική: επιστήμονες έβαλαν ένα ανθρώπινο γονίδιο μέσα σε βακτήρια κι εκείνα παράγουν ινσουλίνη πανομοιότυπη με τη δική μας. Δηλαδή, η ίδια τεχνολογία που τρομάζει πολλούς, κάθε μέρα κρατάει εκατομμύρια ανθρώπους ζωντανούς. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν η γενετική μηχανική κάνει καλό· κάνει, και πολύ. Το ερώτημα είναι μέχρι πού. Πότε υπηρετούμε τον Θεό θεραπεύοντας, και πότε αρχίζουμε να παίζουμε τον ρόλο Του;
Ίσως το νιώθεις κι εσύ αυτό το ανακάτεμα μέσα σου. Αφενός χαίρεσαι που η επιστήμη νικά αρρώστιες που κάποτε σκότωναν. Αφετέρου κάτι σε κάνει να ανατριχιάζεις όταν ακούς για «σχεδιασμό μωρών» ή για ανθρώπους που θέλουν να βελτιώσουν το ίδιο τους το DNA. Ωστόσο αυτή η ανησυχία δεν είναι αφέλεια. Είναι, πράγματι, μια υγιής φωνή που μας ρωτά αν ξέρουμε αλήθεια τι κάνουμε.
Σε αυτό το άρθρο δεν θα σου πούμε ούτε ότι κάθε νέα ανακάλυψη είναι αμαρτία, ούτε ότι όλα επιτρέπονται. Αντίθετα, θα ψάξουμε μαζί μια πυξίδα: τι λέει η Βίβλος για τον άνθρωπο, για τη γνώση και για τα όρια. Επομένως θα ξεχωρίζεις πότε η τεχνολογία σε φέρνει πιο κοντά στον Θεό και πότε σε σπρώχνει στη θέση Του.
Η επιστήμη που σώζει: γιατί η γενετική μηχανική είναι δώρο
Αρχικά ας ξεκινήσουμε από το καλό, γιατί υπάρχει πολύ. Η γενετική μηχανική μάς έδωσε ινσουλίνη, εμβόλια, ορμόνες, ακόμη και φυτά πιο ανθεκτικά στις αρρώστιες και πιο θρεπτικά. Για παράδειγμα, επιστήμονες προσπαθούν να διορθώσουν κληρονομικές παθήσεις βάζοντας ένα υγιές γονίδιο εκεί όπου το σώμα έχει ένα χαλασμένο. Δηλαδή μιλάμε για εργαλεία που ανακουφίζουν τον πόνο και χαρίζουν χρόνια ζωής.
Για τον χριστιανό, ωστόσο, αυτό δεν είναι ξένο προς την πίστη του· είναι μέρος της αποστολής του. Ο Θεός έδωσε στον άνθρωπο εξουσία πάνω στη δημιουργία και του ζήτησε να τη φροντίζει (Γένεση 1:28). Επομένως, όταν χρησιμοποιούμε το μυαλό που μας έδωσε για να θεραπεύσουμε αρρώστιες, δεν αψηφούμε τον Θεό. Αντίθετα, Τον υπηρετούμε. Πράγματι, είμαστε οικονόμοι, διαχειριστές της κτίσης Του.
Επομένως, το πρώτο πράγμα που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε είναι αυτό: η ίδια η γνώση δεν είναι κακή. Πράγματι, ο Θεός χαίρεται όταν μαθαίνουμε, όταν θεραπεύουμε, όταν παλεύουμε ενάντια στη φθορά που μπήκε στον κόσμο. Συνεπώς το πρόβλημα δεν είναι το εργαλείο. Αντίθετα, όπως θα δούμε, ξεκινά από την καρδιά εκείνου που το κρατά.
Το ίδιο εργαλείο, δύο χέρια: γιατί η γενετική μηχανική κρύβει κίνδυνο
Ας το πούμε απλά: με ένα σφυρί καρφώνεις ένα καρφί στον τοίχο, ωστόσο με το ίδιο σφυρί μπορείς και να σπάσεις το κεφάλι κάποιου. Δηλαδή κανένα εργαλείο δεν είναι ουδέτερο για πάντα· εξαρτάται από το ποιος το κρατά και γιατί. Πράγματι, αυτό ισχύει για τη φωτιά, για το ατομικό κύτταρο, ισχύει και για τη γενετική μηχανική.
Για παράδειγμα, η ίδια τεχνική που διορθώνει μια κληρονομική αρρώστια μπορεί αύριο να χρησιμοποιηθεί για να «παραγγείλει» κανείς το χρώμα των ματιών του παιδιού του ή να φτιάξει ανθρώπους «βελτιωμένους» κατά παραγγελία. Επομένως το όφελος και ο κίνδυνος μένουν στο ίδιο εργαστήριο. Δηλαδή, η γραμμή ανάμεσα στο «θεραπεύω» και στο «κατασκευάζω κατ' εικόνα μου» είναι πιο λεπτή απ' όσο νομίζουμε.
Ωστόσο, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι μόνο η κακή χρήση. Είναι ότι συχνά δεν μπορούμε καν να προβλέψουμε τις μακροπρόθεσμες συνέπειες. Για παράδειγμα, αλλάζεις κάτι σήμερα με τις καλύτερες προθέσεις, και κανείς δεν ξέρει τι θα συμβεί σε τρεις γενιές. Επομένως η πίστη μάς καλεί σε ταπείνωση: να παραδεχτούμε ότι δεν τα βλέπουμε όλα, και να μην εμπιστευόμαστε τυφλά τη δική μας σύνεση (Παροιμίες 3:5).
Το μάθημα του πύργου της Βαβέλ: όταν ο άνθρωπος ξεχνά ποιος είναι
Υπάρχει μια αρχαία ιστορία στη Βίβλο που μοιάζει γραμμένη για την εποχή μας. Οι άνθρωποι αποφάσισαν να χτίσουν έναν πύργο που να φτάνει στον ουρανό, για να κάνουν όνομα στον εαυτό τους. Δεν τους ένωνε η αγάπη για τον Θεό, αλλά η φιλοδοξία να γίνουν αυτοί κέντρο των πάντων. Και ο Θεός είπε κάτι εντυπωσιακά επίκαιρο: τώρα που είναι ενωμένοι και αποφασισμένοι, τίποτα δεν θα τους φαίνεται αδύνατο (Γένεση 11:6).
Πρόσεξε ότι ο Θεός δεν τους κατηγορεί επειδή ήταν ικανοί ή επινοητικοί. Αντίθετα, το πρόβλημα ήταν η καρδιά πίσω από το έργο: ήθελαν δύναμη χωρίς υπακοή, μεγαλείο χωρίς ταπείνωση. Πράγματι, αυτή ακριβώς είναι η αλαζονεία που παραμονεύει και στη γενετική μηχανική, όταν λέμε «αφού μπορούμε, ποιος θα μας σταματήσει;».
Δηλαδή το «μπορούμε» δεν σημαίνει αυτόματα «πρέπει». Συνεπώς η ικανότητα να κάνεις κάτι δεν είναι άδεια να το κάνεις. Όταν ο άνθρωπος ξεχνά ότι είναι πλάσμα και αρχίζει να φέρεται σαν Δημιουργός, τότε δεν υπηρετεί πια τον Θεό - αντίθετα, προσπαθεί να τον αντικαταστήσει. Επομένως εκεί ακριβώς βρίσκεται το πραγματικό «παίζω τον Θεό».
Ο άνθρωπος δεν είναι υλικό: η βιβλική αξία της ανθρώπινης ζωής
Εδώ είναι το σημείο που η βιοηθική και η Βίβλος συναντιούνται πιο καθαρά. Για παράδειγμα, για τον κόσμο το DNA είναι απλώς ένας κώδικας που μπορείς να επεξεργαστείς. Για τον Θεό όμως ο άνθρωπος δεν είναι ένα ακόμη υλικό προς βελτιστοποίηση. Αντίθετα, είσαι πλασμένος προσωπικά, με φροντίδα, μέσα στην κοιλιά της μητέρας σου (Ψαλμοί 139:14).
Αυτή η αλήθεια αλλάζει τα πάντα. Όταν πιστεύεις ότι κάθε ζωή είναι έργο των χεριών του Θεού, δεν μπορείς να φέρεσαι στους ανθρώπους σαν προϊόντα. Αρχικά αυτό σημαίνει σεβασμό στα πιο αδύναμα: στο έμβρυο, στο άρρωστο παιδί, σε εκείνον που η κοινωνία θεωρεί «ελαττωματικό». Δηλαδή τέτοιες ζωές δεν είναι σφάλματα προς διόρθωση· είναι πρόσωπα με αξία.
Επομένως ένας πιστός θα πει «ναι» στη γενετική μηχανική που θεραπεύει έναν άρρωστο, και «όχι» σε εκείνη που πετάει ή φιλτράρει ζωές επειδή δεν ταιριάζουν στις προδιαγραφές. Δηλαδή η διαφορά δεν είναι η τεχνολογία. Αντίθετα, είναι αν βλέπεις τον διπλανό σου ως δημιούργημα του Θεού ή ως πρώτη ύλη.
Πού βάζει η Βίβλος τα όρια: μια πυξίδα για κάθε νέα τεχνολογία
Ίσως ρωτάς: «Ωραία όλα αυτά, αλλά πώς αποφασίζω στην πράξη;». Η Βίβλος δεν μας δίνει έναν κατάλογο με επιτρεπόμενα πειράματα. Ωστόσο μας δίνει κάτι καλύτερο: κριτήρια καρδιάς που ισχύουν για κάθε εποχή και κάθε εφεύρεση. Δηλαδή, τα όρια τεχνολογίας δεν είναι τόσο γραμμές πάνω σε χάρτη, όσο ερωτήσεις που κάνεις στον εαυτό σου.
Ο προφήτης Μιχαίας τα συνοψίζει υπέροχα: ο Θεός ζητά από σένα να πράττεις το δίκαιο, να αγαπάς το έλεος και να περπατάς ταπεινά μαζί Του (Μιχαίας 6:8). Βάλε λοιπόν αυτές τις τρεις ερωτήσεις σε κάθε νέα δυνατότητα. Είναι δίκαιο; Σέβεται την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου; Δείχνει έλεος, ανακουφίζει τον πόνο αντί να εκμεταλλεύεται τους αδύναμους; Και το πιο κρίσιμο: το κάνω ταπεινά, αναγνωρίζοντας ότι δεν είμαι ο Θεός;
Τέλος, υπάρχει ένα κριτήριο που τα φωτίζει όλα: ό,τι κι αν κάνουμε, να το κάνουμε για τη δόξα του Θεού κι όχι για τη δική μας (Α' Κορινθίους 10:31). Αυτή είναι η γραμμή που χωρίζει το «υπηρετώ» από το «παίζω τον Θεό». Όταν η επιστήμη δοξάζει τον Δημιουργό και υπηρετεί τον άνθρωπο, είναι ευλογία. Όταν δοξάζει τον εαυτό μας και μετατρέπει τον άνθρωπο σε αντικείμενο, έχει χάσει τον δρόμο. Αν θέλεις να εμβαθύνεις σε τέτοια ερωτήματα με σοβαρή βιβλική καθοδήγηση, αξίζει να γνωρίσεις το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος, που βοηθά πιστούς να σκέφτονται με βάση τον λόγο του Θεού.
Επιστήμη και πίστη: σύμμαχοι, όχι εχθροί
Πολλοί νομίζουν ότι πρέπει να διαλέξουν: ή την επιστήμη ή την πίστη. Ωστόσο αυτή είναι μια ψεύτικη μάχη. Πράγματι, ο ίδιος Θεός που έφτιαξε τα πάντα, ορατά και αόρατα, είναι εκείνος που μας έδωσε και την περιέργεια να τα εξερευνήσουμε (Κολοσσαείς 1:16). Δηλαδή, κάθε φορά που ανακαλύπτεις πώς λειτουργεί ένα κύτταρο, διαβάζεις, με έναν τρόπο, τη γραφή του Δημιουργού.
Επομένως η σχέση επιστήμης και πίστης δεν χρειάζεται να είναι σχέση φόβου. Δηλαδή η πίστη δεν φοβάται τη γνώση· φοβάται την αλαζονεία. Αντίθετα, δεν λέει «μη μάθεις», λέει «μάθε με σεβασμό». Συνεπώς ο επιστήμονας που γονατίζει μπροστά στον Θεό δεν γίνεται χειρότερος ερευνητής - γίνεται σοφότερος, γιατί ξέρει και τα όριά του.
Συμπερασματικά, η απάντηση στο αρχικό ερώτημα δεν είναι «ναι ή όχι στη γενετική μηχανική». Είναι «με ποια καρδιά». Για παράδειγμα, αν θεραπεύεις με ταπείνωση και σεβασμό στη ζωή, υπηρετείς τον Θεό. Αντίθετα, αν χτίζεις τον δικό σου πύργο για να αποδείξεις ότι δεν Τον χρειάζεσαι, παίζεις τον Θεό. Επομένως η τεχνολογία θα συνεχίσει να αλλάζει· η πυξίδα μένει η ίδια.
Βασικά σημεία
- 01Η γενετική μηχανική δεν είναι από μόνη της καλή ή κακή· είναι ένα ισχυρό εργαλείο που κρίνεται από την καρδιά εκείνου που το χρησιμοποιεί.
- 02Θεραπεύοντας αρρώστιες υπηρετούμε τον Θεό· κατασκευάζοντας ανθρώπους κατά παραγγελία ξεχνάμε ότι είμαστε πλάσματα, όχι Δημιουργοί.
- 03Το μάθημα της Βαβέλ: το «μπορούμε» δεν σημαίνει «πρέπει» - η αλαζονεία, όχι η ικανότητα, είναι το πρόβλημα.
- 04Κάθε ανθρώπινη ζωή είναι έργο του Θεού, όχι πρώτη ύλη προς βελτιστοποίηση ή απόρριψη.
- 05Πυξίδα για κάθε νέα τεχνολογία: δικαιοσύνη, έλεος, ταπείνωση και τα πάντα για τη δόξα του Θεού.