«Γιάτρεψέ με, Κύριε, και θα γιατρευτώ· σώσε με και θα σωθώ, γιατί εσύ είσαι το καύχημά μου.»
Ιερεμίας 17:14
Το ζήτημα πίστη και ψυχολογία προκαλεί συχνά δύο ακραίες, και εξίσου λανθασμένες, αντιδράσεις. Από τη μία, κάποιοι πιστοί απορρίπτουν συθέμελα κάθε ψυχολογική και ψυχιατρική βοήθεια, σαν να ήταν αυτή καθαυτή αμαρτία. Από την άλλη, άλλοι καταπίνουν αμάσητη κάθε θεωρία της εποχής, σαν να ήταν ευαγγέλιο. Ωστόσο, η Γραφή μάς καλεί σε κάτι πιο νηφάλιο: σε διάκριση.
Διάκριση σημαίνει ότι δεν πετάμε το παιδί μαζί με τα νερά του μπάνιου, αλλά ούτε και κρατάμε τα θολά νερά. Επομένως, στη σωστή σχέση πίστης και ψυχολογίας δεχόμαστε με ευγνωμοσύνη τη νόμιμη φροντίδα της ψυχικής υγείας, που είναι δώρο της κοινής χάριτος του Θεού. Παράλληλα, ωστόσο, εξετάζουμε με προσοχή εκείνες τις θεωρίες που, ανεπαίσθητα, μετατρέπονται σε μια ολόκληρη θρησκεία, με δικό τους δόγμα και δική τους οδό σωτηρίας.
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πού περνά η γραμμή. Αρχικά, θα τιμήσουμε τη νόμιμη βοήθεια. Δηλαδή, θα δούμε γιατί είναι δώρο. Επιπλέον, θα εντοπίσουμε το σημείο όπου μια ψυχολογία παύει να θεραπεύει και αρχίζει να λατρεύει τον εαυτό. Τέλος, θα δείξουμε γιατί η αληθινή ανάπαυση της ψυχής βρίσκεται στο πρόσωπο του Χριστού.
Κοινή χάρη και ψυχική υγεία: ένα δώρο που τιμούμε
Ας ξεκινήσουμε από μια αλήθεια που δεν πρέπει ποτέ να χαθεί μέσα στη συζήτηση. Καταρχήν, ο Θεός, στην αγαθότητά του, χαρίζει γνώση και ικανότητες ακόμη και σε ανθρώπους που δεν τον ομολογούν. Αυτό το ονομάζουμε κοινή χάρη. Δηλαδή, είναι η χάρη που στέλνει βροχή σε δικαίους και αδίκους, και που επιτρέπει στην ιατρική και στη μελέτη του ανθρώπινου νου να ανακουφίζουν τον πόνο.
Συνεπώς, ο χριστιανός που υποφέρει από κατάθλιψη, άγχος ή τραύμα δεν αμαρτάνει όταν ζητά βοήθεια. Σκεφτείτε μια απλή αναλογία. Δεν είναι έλλειψη πίστης να πάρει κανείς αντιβίωση για μια λοίμωξη. Παρόμοια, δεν είναι προδοσία να δεχτεί ψυχοθεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή που του συνταγογραφεί ένας γιατρός. Η πάσχουσα ψυχή χρειάζεται συμπόνια, όχι στιγματισμό.
Εξάλλου, η Γραφή τιμά την επιστροφή της υγείας ως ευλογία. Όταν ο προφήτης φωνάζει «Γιάτρεψέ με, Κύριε, και θα γιατρευτώ» (Ιερεμίας 17:14), αναγνωρίζει ότι κάθε αληθινή θεραπεία, ακόμη και μέσα από ανθρώπινα μέσα, κατεβαίνει από ψηλά. Άρα, το να σεβαστούμε τη νόμιμη ψυχική υγεία δεν είναι υποχώρηση της πίστης, αλλά καρπός της. Δηλαδή, αναγνωρίζουμε τον Θεό ως πηγή κάθε ίασης, όποιο κι αν είναι το χέρι που τη φέρνει.
Με αυτή τη βάση, λοιπόν, αποφεύγουμε την πρώτη παγίδα: τον φόβο που ταυτίζει κάθε ψυχολογία με τον εχθρό. Ωστόσο, η κριτική που θα ασκήσουμε παρακάτω δεν στρέφεται εναντίον της ψυχικής υγείας ούτε εναντίον όσων ζητούν βοήθεια. Αντίθετα, στρέφεται σε κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο.
Πίστη και ψυχολογία: όταν μια θεωρία γίνεται οδός σωτηρίας
Εδώ ακριβώς χρειάζεται η βιβλική διάκριση να γίνει λεπτή σαν νυστέρι. Πράγματι, υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε μια ψυχολογία που λέει «να πώς λειτουργεί η μνήμη» και σε μια φιλοσοφία που λέει «να ποιος είσαι και από πού σώζεσαι». Δηλαδή, το πρώτο είναι περιγραφή και το δεύτερο είναι θρησκεία. Ωστόσο, κάποιες σχολές, ιδίως η βαθυψυχολογία ορισμένων ρευμάτων, πέρασαν σιωπηλά αυτή τη γραμμή.
Πάρτε για παράδειγμα τη σκέψη που ανάγει τη σωτηρία σε μια «εσωτερική πορεία προς τον εαυτό». Αντί να στραφεί ο άνθρωπος έξω, προς τον ζωντανό Θεό, καλείται να στραφεί μέσα, προς ένα υποτιθέμενο θεϊκό βάθος της ψυχής του. Έτσι, ο εαυτός ανακηρύσσεται κρυφός θεός, και η θεραπεία γίνεται μύηση. Δεν είναι τυχαίο ότι τέτοιες θεωρίες άντλησαν βαθιά από τον αποκρυφισμό, τη γνωστική παράδοση και τις ανατολικές θρησκείες.
Η Γραφή προειδοποιεί ρητά γι' αυτόν τον κίνδυνο. «Προσέχετε μήπως σας παρασύρει κανείς με τη φιλοσοφία και την κούφια απάτη» (Κολοσσαείς 2:8), γράφει ο απόστολος, δείχνοντας ότι μια διδασκαλία μπορεί να είναι «κατά τα στοιχεία του κόσμου και όχι κατά τον Χριστό». Επομένως, το κριτήριο δεν είναι αν μια ιδέα ακούγεται βαθιά, αλλά αν οδηγεί στον Χριστό ή τον αντικαθιστά.
Ας θυμηθούμε, άλλωστε, την αρχαιότερη μορφή αυτού του πειρασμού. Στον κήπο, ο πειραστής υποσχέθηκε «θα γίνετε σαν θεοί» (Γένεση 3:5). Η αυτο-θεοποίηση δεν είναι νέα ανακάλυψη της ψυχολογίας· είναι το παλιό ψέμα, ντυμένο με σύγχρονο λεξιλόγιο. Γι' αυτό η κριτική μας δεν στοχεύει πρόσωπα ούτε στιγματίζει τους πάσχοντες· στοχεύει την ιδέα ότι ο εαυτός μπορεί να σώσει τον εαυτό.
Η καρδιά που χρειάζεται εξέταση, όχι αποθέωση
Μια κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στη Γραφή και στην ψυχολογία-ως-θρησκεία αφορά το πώς βλέπουμε την ίδια την ανθρώπινη καρδιά. Πολλές σύγχρονες θεωρίες θεωρούν ότι ο εσωτερικός μας κόσμος είναι κατά βάθος αγαθός. Άρα, υποστηρίζουν ότι αρκεί να τον ακούσουμε και να τον εκφράσουμε για να βρούμε την αλήθεια. Όμως η Γραφή είναι πιο ρεαλιστική και, παραδόξως, πιο ελπιδοφόρα.
Ο προφήτης γράφει: «Η καρδιά είναι απατηλή περισσότερο απ' όλα και άρρωστη» (Ιερεμίας 17:9). Αυτό δεν είναι μισανθρωπία· είναι ειλικρίνεια. Σημαίνει ότι δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε τυφλά κάθε εσωτερική παρόρμηση ως φωνή του θείου. Αντίθετα, η καρδιά μας χρειάζεται εξέταση από κάποιον έξω και πάνω από εμάς, που τη γνωρίζει καλύτερα από εμάς τους ίδιους.
Γι' αυτό ο ψαλμωδός δεν λέει «θα κοιτάξω μέσα μου για να βρω τον θεό μου», αλλά προσεύχεται: «Ερεύνησέ με, Θεέ, και γνώρισε την καρδιά μου» (Ψαλμοί 139:23). Η διαφορά είναι τεράστια. Στη μία περίπτωση ο εαυτός είναι το κριτήριο· στην άλλη, ο εαυτός υποβάλλεται στο κριτήριο του Θεού. Δηλαδή, ζητάμε από τον Θεό να μας δείξει την αλήθεια για εμάς, αντί να ανακηρύξουμε τα συναισθήματά μας αλάθητα.
Συνεπώς, εδώ φαίνεται καθαρά το δίλημμα ο εαυτός ή ο Χριστός. Όχι επειδή η αυτογνωσία είναι κακή, αλλά επειδή η αυτογνωσία χωρίς τον Θεό καταλήγει συχνά σε αυτο-εξαπάτηση. Η αληθινή σοφία, λέει η Γραφή, αρχίζει όταν παύουμε να στηριζόμαστε αποκλειστικά στη δική μας σύνεση.
Πίστη και ψυχολογία: η ανάπαυση της ψυχής στον Χριστό
Αφού λοιπόν ξεχωρίσαμε τη νόμιμη βοήθεια από τη θρησκεία του εαυτού, μένει το πιο σημαντικό: πού βρίσκει τελικά η ψυχή την αληθινή της ανάπαυση. Καμία θεωρία, όσο χρήσιμη κι αν είναι σε επιμέρους πράγματα, δεν μπορεί να δώσει αυτό που μόνο ο δημιουργός της ψυχής δίνει. Η ψυχή δεν αναπαύεται όταν αυτο-θεοποιείται· αναπαύεται όταν συναντά τον Λυτρωτή της.
Ο ίδιος ο Χριστός κάνει μια πρόσκληση που καμία φιλοσοφία δεν τόλμησε ποτέ να κάνει: «Ελάτε σ' εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι, κι εγώ θα σας αναπαύσω» (Ματθαίος 11:28). Παρατηρήστε ότι δεν λέει «ελάτε στον εαυτό σας». Λέει «ελάτε σ' εμένα». Η λύτρωση έρχεται από έξω, από Εκείνον, και όχι από μια κρυφή θεότητα μέσα μας.
Επιπλέον, ο απόστολος υπόσχεται μια ειρήνη που ξεπερνά κάθε ανθρώπινη κατανόηση και «θα φρουρήσει τις καρδιές σας και τις σκέψεις σας» (Φιλιππησίους 4:7). Αυτή η ειρήνη δεν είναι προϊόν τεχνικής αυτοσυγκέντρωσης ούτε επίτευγμα της θέλησης. Είναι δώρο, που πηγάζει από τη σχέση με τον Θεό μέσω του Ιησού Χριστού. Γι' αυτό και είναι σταθερή ακόμη και μέσα στη θύελλα.
Τελικά, λοιπόν, η βιβλική στάση δεν είναι ούτε φοβική απόρριψη ούτε άκριτη αποδοχή. Είναι ευγνώμων χρήση κάθε νόμιμου μέσου που χαρίζει η κοινή χάρη, μαζί με ριζική εμπιστοσύνη στον Χριστό ως τη μοναδική αληθινή θεραπεία της ψυχής. Έτσι κρατάμε ό,τι ωφελεί, εξετάζουμε ό,τι είναι αμφίβολο, και αναπαυόμαστε σε Εκείνον που μας γνωρίζει πλήρως και μας αγαπά τέλεια.
Πρακτικά βήματα διάκρισης για τον σημερινό πιστό
Πώς, λοιπόν, εφαρμόζεται όλο αυτό στην καθημερινότητα; Πρώτον, ρωτάμε τι ακριβώς υπόσχεται μια προσέγγιση. Αν υπόσχεται εργαλεία για τον ύπνο, τη διαχείριση του άγχους ή την επεξεργασία ενός τραύματος, είμαστε σε έδαφος κοινής χάριτος. Αν υπόσχεται νόημα ζωής, λύτρωση και ταυτότητα, τότε έχει μπει στο έδαφος της θρησκείας και χρειάζεται προσεκτική εξέταση.
Δεύτερον, εξετάζουμε τις ρίζες και τις προϋποθέσεις, χωρίς όμως να γινόμαστε καχύποπτοι απέναντι σε κάθε επαγγελματία. Ένα χρήσιμο ερώτημα είναι: «Αυτή η ιδέα με οδηγεί προς τον Χριστό ή με κάνει τον δικό μου σωτήρα;». Για παράδειγμα, η μελέτη του Λόγου με ώριμη καθοδήγηση, όπως προσφέρει το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος, βοηθά τον πιστό να αναπτύξει αυτή ακριβώς τη διάκριση πάνω σε στέρεο βιβλικό θεμέλιο.
Τρίτον, κρατάμε ισορροπία. Δεν στιγματίζουμε όποιον παίρνει φάρμακα ή πηγαίνει σε ψυχοθεραπεία, και δεν δίνουμε εμείς ιατρικές ή ψυχιατρικές συμβουλές που δεν μας αναλογούν. Παράλληλα, δεν αφήνουμε καμία θεωρία να καθίσει στον θρόνο που ανήκει μόνο στον Χριστό. Έτσι, η πίστη και η νόμιμη φροντίδα της ψυχής συνεργάζονται αντί να συγκρούονται.
Με λίγα λόγια, ωστόσο, η διάκριση δεν είναι ψυχρή καχυποψία αλλά ώριμη αγάπη για την αλήθεια. Η ίδια η Γραφή μάς δείχνει τον δρόμο: «Έλπιζε στον Κύριο μ' όλη σου την καρδιά, και μη στηρίζεσαι στη δική σου σύνεση» (Παροιμίες 3:5). Επομένως, δεχόμαστε ευγνώμονα τα δώρα, εξετάζουμε νηφάλια τις θεωρίες της πίστης και της ψυχολογίας, και θεμελιώνουμε τα πάντα στον Χριστό, που είναι η αρχή και το τέλος της αληθινής ίασης της ψυχής.
Βασικά σημεία
- 01Η κοινή χάρη του Θεού καθιστά τη νόμιμη ψυχική υγεία, τη φαρμακευτική αγωγή και την ψυχοθεραπεία δώρα που δεχόμαστε με ευγνωμοσύνη, χωρίς στιγματισμό όσων ζητούν βοήθεια.
- 02Η βιβλική διάκριση δεν απορρίπτει την ψυχολογία γενικά· εξετάζει ειδικά εκείνες τις θεωρίες που γίνονται θρησκεία, με δική τους οδό σωτηρίας και αυτο-θεοποίηση του εαυτού.
- 03Στο δίλημμα ο εαυτός ή ο Χριστός, η Γραφή δείχνει ότι η καρδιά χρειάζεται εξέταση από τον Θεό, όχι αποθέωση, γιατί η αυτογνωσία χωρίς Εκείνον γλιστρά σε αυτο-εξαπάτηση.
- 04Η αληθινή και διαρκής ανάπαυση της ψυχής δεν βρίσκεται μέσα μας αλλά στο πρόσωπο του Χριστού, που μας καλεί σ' Εκείνον και χαρίζει ειρήνη που ξεπερνά κάθε νου.