Το ερώτημα «ο εαυτός ή ο Χριστός» δεν είναι ακαδημαϊκό παιχνίδι λέξεων. Πράγματι, είναι μια πραγματική σταυροδρομή. Τη συναντά κάθε άνθρωπος όταν πονάει η ψυχή του και ψάχνει πού θα ακουμπήσει το βάρος της. Η σύγχρονη κουλτούρα έχει μια έτοιμη απάντηση: «κοίταξε μέσα σου, βρες τον εαυτό σου, και θα γίνεις ολόκληρος». Αρχικά ακούγεται όμορφο και απελευθερωτικό. Ωστόσο αξίζει να ρωτήσουμε με νηφαλιότητα: μπορεί ο εαυτός να θεραπεύσει τον εαυτό;
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή, γιατί εδώ γίνονται οι μεγάλες παρανοήσεις. Καταρχήν, δεν μιλάμε εναντίον της ψυχικής υγείας. Η ψυχιατρική, η ψυχολογία και η σοβαρή ψυχοθεραπεία είναι δώρα της κοινής χάρης του Θεού. Πράγματι, όποιος ζητάει βοήθεια για κατάθλιψη, άγχος ή τραύμα κάνει κάτι σωστό και γενναίο, όχι κάτι «λιγότερο πνευματικό». Ωστόσο το ζήτημα είναι διαφορετικό. Συμβαίνει συχνά μια θεραπευτική θεωρία να ξεπερνά τα όριά της. Δηλαδή μετατρέπεται αθόρυβα σε θρησκεία, σε ολόκληρη πρόταση σωτηρίας.
Σε αυτό το άρθρο θα εξετάσουμε ακριβώς αυτή τη διάκριση. Αρχικά θα δούμε το ερώτημα όπως το θέτει ο κόσμος. Έπειτα θα ακούσουμε τι λέει η Γραφή για την καρδιά και την αληθινή ολότητα. Τέλος θα δούμε γιατί η βαθύτερη ελπίδα της ψυχής παραμένει ο Χριστός και όχι η αυτο-θεοποίηση.
Το ερώτημα του κόσμου: «βρες τον εαυτό σου»
Η κυρίαρχη αφήγηση της εποχής μας είναι σχεδόν αυτονόητη. Δηλαδή μέσα μας υπάρχει ένας «αληθινός εαυτός», φωτεινός και αυθεντικός. Απλώς τον έχουν θάψει η κοινωνία, η ανατροφή και οι ενοχές. Η σωτηρία, λοιπόν, είναι ένα ταξίδι προς τα μέσα. Αρκεί να ξεθάψουμε αυτόν τον εαυτό, να τον αγαπήσουμε και να τον ακολουθήσουμε. Τότε θα έρθει η ολότητα. Πράγματι, η ιδέα αυτή κληρονομήθηκε από ρεύματα της βαθυψυχολογίας. Αργότερα την υιοθέτησε και το κίνημα της Νέας Εποχής, που μίλησε για το «θείο» μέσα στον άνθρωπο.
Ωστόσο πρέπει να είμαστε δίκαιοι. Υπάρχει μέσα σε αυτό μια αλήθεια που δεν την αρνούμαστε. Πράγματι, ο άνθρωπος έχει εσωτερικό βάθος, έχει πληγές που χρειάζονται προσοχή, και η αυτογνωσία είναι κάτι καλό. Ωστόσο το ερώτημα «ο εαυτός ή ο Χριστός» γίνεται κρίσιμο σε ένα συγκεκριμένο σημείο. Δηλαδή όταν ο εαυτός παύει να είναι ασθενής που χρειάζεται γιατρό. Αντίθετα, ανακηρύσσεται ο ίδιος σε γιατρό, σε κριτή και σε θεό. Τότε το «κοίταξε μέσα σου» μετατρέπεται σε «η αλήθεια είναι μέσα σου και μόνο εκεί».
Εδώ ακριβώς χρειάζεται διάκριση, και όχι επίθεση. Άλλο πράγμα είναι να επεξεργαστείς υγιώς τα συναισθήματά σου με έναν σοβαρό επαγγελματία. Αντίθετα, εντελώς άλλο είναι να πιστέψεις ότι ο εσωτερικός σου κόσμος είναι αλάθητη πυξίδα. Συνεπώς το ζήτημα δεν είναι αν θα κοιτάξουμε μέσα μας. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι περιμένουμε να βρούμε εκεί και ποιον θεωρούμε τελική αυθεντία της ζωής μας.
Ο εαυτός ή ο Χριστός: τι λέει η Γραφή για την απατηλή καρδιά
Η Γραφή δεν είναι αφελής απέναντι στον άνθρωπο. Δεν λέει ότι είμαστε τέρατα, αλλά ούτε ότι είμαστε αθώοι θησαυροί φωτός. Αντίθετα, λέει κάτι πιο ρεαλιστικό: η ανθρώπινη καρδιά είναι βαθιά μπερδεμένη, ικανή για ομορφιά αλλά και για αυτοεξαπάτηση. Πράγματι, ο προφήτης Ιερεμίας γράφει με ειλικρίνεια ότι η καρδιά είναι απατηλή. Είναι μάλιστα δύσκολο να την κατανοήσει ακόμη και ο ίδιος ο κάτοχός της. (Ιερεμίας 17:9) Επομένως το «εμπιστέψου απόλυτα την καρδιά σου» γίνεται επικίνδυνη συμβουλή.
Προσέξτε ότι αυτό δεν αναιρεί την αυτογνωσία. Αντίθετα, τη βαθαίνει. Ο ψαλμωδός δεν λέει «θα εξετάσω μόνος μου τον εαυτό μου και θα βγάλω την ετυμηγορία». Δηλαδή λέει κάτι πιο ταπεινό: «Θεέ, εξέτασέ με εσύ, και οδήγησέ με». Συνεπώς η αληθινή ολότητα της ψυχής δεν ξεκινά από τον εαυτό ως αλάθητο κριτή. Αρχίζει από έναν εαυτό που ανοίγεται σε μια αυθεντία πιο πάνω του.
Με την ίδια λογική, η Παροιμία μάς προειδοποιεί. Δηλαδή να μη στηριζόμαστε αποκλειστικά στη δική μας σύνεση και να μη φανταζόμαστε τον εαυτό μας σοφό. Αντίθετα, να εμπιστευόμαστε τον Κύριο με όλη μας την καρδιά. (Παροιμίες 3:5) Αυτό δεν είναι υποτίμηση της λογικής μας ή της ανάγκης για βοήθεια. Πράγματι, είναι ρεαλισμός. Όταν λοιπόν ρωτάμε «ο εαυτός ή ο Χριστός», η Γραφή δεν μας λέει να μισήσουμε τον εαυτό μας. Μας λέει να σταματήσουμε να του ζητάμε κάτι που δεν μπορεί να δώσει: τη σωτηρία.
Πίστη και ψυχολογία: όταν μια θεωρία γίνεται οδός σωτηρίας
Εδώ φτάνουμε στην πιο λεπτή διάκριση όλου του θέματος. Καταρχήν, η ψυχολογία ως επιστήμη και επάγγελμα έχει νόμιμη θέση. Παρατηρεί, περιγράφει, ανακουφίζει, και πολλές φορές σώζει ζωές. Ωστόσο το πρόβλημα γεννιέται κάποια στιγμή. Δηλαδή όταν μια θεωρία πάψει να λέει «έτσι λειτουργεί συχνά ο άνθρωπος». Αντίθετα, αρχίζει να λέει «αυτό είναι το νόημα της ύπαρξης, αυτή είναι η σωτηρία σου». Τότε η ψυχολογία σταματά να είναι εργαλείο. Επομένως γίνεται θρησκεία, μια ολόκληρη κοσμοθεωρία με δικό της δόγμα και δική της λύτρωση.
Πράγματι, η Καινή Διαθήκη μάς καλεί ρητά σε αυτή τη διάκριση. Ο απόστολος Παύλος προειδοποιεί να μην αφήσουμε κανέναν να μας παρασύρει με «φιλοσοφία και μάταιη απάτη». Δηλαδή με ιδέες που στηρίζονται στις παραδόσεις των ανθρώπων και όχι στον Χριστό, μέσα στον οποίο κατοικεί όλη η πληρότητα της θεότητας. (Κολοσσαείς 2:8) Παρατηρήστε ότι ο Παύλος δεν απαγορεύει τη σκέψη ή τη γνώση. Αντίθετα, ξεχωρίζει ανάμεσα σε ιδέες που μας οδηγούν στον Χριστό και σε ιδέες που υπόσχονται πληρότητα μακριά από αυτόν.
Αυτό μας δίνει έναν πρακτικό κανόνα για το ερώτημα «πίστη και ψυχολογία». Δηλαδή δεν ρωτάμε «είναι αυτό ψυχολογία, άρα κακό;». Αντίθετα, ρωτάμε «τι μου υπόσχεται και πού με στέλνει για σωτηρία;». Όσο μια μέθοδος με βοηθά να φροντίσω την ψυχή μου, την κρατάμε με ευγνωμοσύνη ως κοινή χάρη. Όταν όμως μου ζητά να λατρέψω τον εσωτερικό μου κόσμο ή να βρω εκεί τον θεό, τότε την εξετάζουμε με σεβασμό αλλά και με καθαρότητα. Πράγματι, κάποιες ρίζες τέτοιων συστημάτων είναι ξεκάθαρα αποκρυφιστικές και ασύμβατες με τη Γραφή.
Το αρχέγονο ψέμα: «θα γίνετε σαν θεοί»
Ας πάμε στην πιο παλιά σκηνή της ανθρώπινης ιστορίας, για να καταλάβουμε γιατί γοητεύει η αυτο-θεοποίηση. Πράγματι, ο πειρασμός στον κήπο δεν ήταν απλώς «φάε αυτόν τον καρπό». Αντίθετα, ήταν μια υπόσχεση: «θα ανοίξουν τα μάτια σας και θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντες το καλό και το κακό». (Γένεση 3:5) Δηλαδή το αρχέγονο ψέμα δεν ήταν να αρνηθεί ο άνθρωπος τον Θεό. Ήταν να πάρει ο ίδιος τη θέση του Θεού, να γίνει αυτός η τελική αυθεντία για το καλό και το κακό.
Δείτε πόσο μοιάζει αυτό με ορισμένες σύγχρονες πνευματικότητες. Το μήνυμα είναι γνωστό: «μέσα σου κατοικεί το θείο, εσύ ορίζεις την αλήθεια σου, η ολότητα είναι να γίνεις πλήρως ο εαυτός σου». Πράγματι, στον πυρήνα του είναι η ίδια πανάρχαια πρόταση με σύγχρονη γλώσσα. Γι' αυτό το ερώτημα «ο εαυτός ή ο Χριστός» δεν είναι θεωρητικό. Αντίθετα, είναι η επιλογή ανάμεσα στο να ανακηρύξω εαυτόν θεό μου, ή να εμπιστευτώ τον αληθινό Θεό που με αγαπά.
Εδώ ακριβώς φαίνεται η διαφορά της πραγματικής ελευθερίας. Ο Ιησούς δεν είπε «η αλήθεια σου θα σε ελευθερώσει». Αντίθετα, είπε «θα γνωρίσετε την αλήθεια, και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει». (Ιωάννης 8:32) Δηλαδή η αλήθεια δεν είναι κάτι που κατασκευάζω μέσα μου. Είναι κάποιος έξω από μένα στον οποίο ανήκω. Όταν λοιπόν ψάχνουμε την αληθινή ολότητα της ψυχής, η ελευθερία δεν έρχεται από τη θεοποίηση του εαυτού. Επομένως έρχεται από την υποταγή στην αλήθεια που είναι ο ίδιος ο Χριστός.
Ο εαυτός ή ο Χριστός: η αληθινή ολότητα και η ανάπαυση της ψυχής
Αφού είδαμε τι δεν μπορεί να δώσει ο εαυτός, ας δούμε τώρα τι προσφέρει ο Χριστός. Πράγματι, η προσφορά του δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα. Αντίθετα, είναι μια πρόσκληση σε πρόσωπο. «Ελάτε σε μένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι, κι εγώ θα σας αναπαύσω», λέει. Προσθέτει μάλιστα ότι κοντά του θα βρούμε ανάπαυση για τις ψυχές μας. (Ματθαίος 11:28) Παρατηρήστε ότι δεν λέει «βρείτε ανάπαυση μέσα σας», αλλά «ελάτε σε μένα». Επομένως η αληθινή ολότητα της ψυχής δεν είναι αυτάρκεια. Είναι σχέση.
Ωστόσο αυτή η θεραπεία της ψυχής στον Χριστό δεν υποκαθιστά τη νόμιμη ιατρική και ψυχολογική φροντίδα. Δηλαδή δεν χρειάζεται να διαλέξεις ανάμεσα στο να προσευχηθείς και στο να δεις έναν γιατρό. Πράγματι, κάθε αληθινή θεραπεία, σωματική ή ψυχική, πηγάζει τελικά από τον Θεό. Έτσι, ο πιστός που παίρνει τα φάρμακά του ή πηγαίνει σε θεραπευτή δεν προδίδει την πίστη του. Αντίθετα, τη ζει με σύνεση.
Υπάρχει όμως κάτι που μόνο ο Χριστός δίνει, και καμία θεωρία δεν το προσφέρει. Δηλαδή μια ειρήνη που ξεπερνά την κατανόηση και φυλάει τις καρδιές μας. (Φιλιππησίους 4:7) Πράγματι, αυτή είναι η αληθινή ολότητα. Δεν είναι ένας τέλειος, αυτο-θεραπευμένος εαυτός. Αντίθετα, είναι ένας άνθρωπος που, με όλες τις πληγές του, αναπαύεται σε Εκείνον. Επομένως, στο ερώτημα «ο εαυτός ή ο Χριστός», η απάντηση της Γραφής δεν είναι «μίσησε τον εαυτό σου». Είναι «σταμάτα να σώζεις τον εαυτό σου και άφησε τον Χριστό να σε κάνει ολόκληρο».
Διάκριση στην πράξη: πώς κρατάμε το καλό χωρίς αφέλεια
Πώς, λοιπόν, ζούμε όλα αυτά πρακτικά, χωρίς να γίνουμε αφελείς ή καχύποπτοι; Αρχικά, κρατάμε με ευγνωμοσύνη ό,τι μας βοηθά πραγματικά. Δηλαδή όταν ένας θεραπευτής σού μαθαίνει να αναγνωρίζεις τα συναισθήματά σου ή να βάζεις υγιή όρια, το αξιοποιούμε ελεύθερα ως κοινή χάρη. Πράγματι, δεν χρειάζεται κάθε ψυχολογική γνώση να φέρει ετικέτα «χριστιανική» για να είναι χρήσιμη. Εξάλλου, ούτε ο γιατρός χρειάζεται να είναι πιστός για να γιατρέψει το σπασμένο πόδι.
Έπειτα, εξετάζουμε τις υποσχέσεις και τις ρίζες. Δηλαδή ρωτάμε με νηφαλιότητα: με στέλνει στον εαυτό μου ως τελικό θεό, ή με ανοίγει στον αληθινό Θεό; Μιλά για «θείο μέσα μου», για αυτο-θεοποίηση, για αποκρυφιστικές πρακτικές; Αν ναι, εδώ μπαίνει η διάκριση. Ωστόσο το λέμε με αγάπη, όχι με στιγματισμό. Πράγματι, η κριτική μας ποτέ δεν στρέφεται στον πάσχοντα άνθρωπο που ψάχνει ανακούφιση. Αντίθετα, στρέφεται στο σύστημα ιδεών που υπόσχεται σωτηρία την οποία μόνο ο Χριστός δίνει.
Τέλος, θυμόμαστε ότι η διάκριση δεν είναι κατηγορία προσώπων ούτε περιφρόνηση όσων υποφέρουν. Αντίθετα, είναι αγάπη για την αλήθεια. Αν θέλεις να μελετήσεις βαθύτερα το θέμα, μπορείς να δεις τη βιβλική εκπαίδευση που προσφέρει το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος. Συμπερασματικά, ο σκοπός μας δεν είναι να κερδίσουμε μια διαμάχη. Είναι να οδηγήσουμε την κουρασμένη ψυχή εκεί όπου υπάρχει αληθινή ανάπαυση: όχι στον εαυτό, αλλά στον Χριστό.
Βασικά σημεία
- 01Το ερώτημα «ο εαυτός ή ο Χριστός» δεν απορρίπτει τη νόμιμη ψυχική υγεία. Αντίθετα, σέβεται την ψυχιατρική, την ψυχολογία και τη θεραπεία ως κοινή χάρη.
- 02Η κριτική στρέφεται ειδικά στην ψυχολογία-ως-θρησκεία και στην αυτο-θεοποίηση. Δηλαδή όταν μια θεωρία υπόσχεται σωτηρία μακριά από τον Χριστό.
- 03Κατά τη Γραφή η καρδιά είναι απατηλή. Επομένως η αληθινή ολότητα της ψυχής ξεκινά από το άνοιγμα στον Θεό, όχι από τον εαυτό ως αλάθητο κριτή.
- 04Το αρχέγονο ψέμα «θα γίνετε σαν θεοί» επιστρέφει ως σύγχρονη αυτο-θεοποίηση. Ωστόσο η αληθινή ελευθερία έρχεται από την αλήθεια που είναι ο Χριστός.
- 05Η θεραπεία της ψυχής στον Χριστό δεν αντικαθιστά γιατρούς και θεραπευτές. Αντίθετα, προσφέρει μια ειρήνη και μια ανάπαυση που καμία μέθοδος δεν δίνει.