«Μίλησε σε όλη τη συναγωγή των γιων του Ισραήλ και πες τους: Να είστε άγιοι, γιατί εγώ, ο Κύριος ο Θεός σας, είμαι άγιος.»
Λευιτικό 19:2
«Ποιος είσαι εσύ που θα μου πεις τι είναι σωστό;» Αν μεγαλώνεις έναν έφηβο ή δουλεύεις με νέους, η φράση αυτή σου είναι γνώριμη. Πίσω της κρύβεται ένα τεράστιο ερώτημα: η βάση της ηθικής είναι κάτι αντικειμενικό, ή απλώς το πώς νιώθει ο καθένας; Η σημερινή γενιά μεγαλώνει ακούγοντας ότι «η αλήθεια σου είναι δική σου» και ότι κανείς δεν έχει το δικαίωμα να κρίνει τις επιλογές κανενός.
Η Βίβλος δίνει μια εντελώς διαφορετική, αλλά βαθιά παρηγορητική απάντηση. Το σωστό και το λάθος δεν τα εφηύρε μια εκκλησία ούτε μια κουλτούρα για να μας περιορίσει. Αντίθετα, πηγάζουν από τον ίδιο τον χαρακτήρα του Θεού, που είναι αγαθός, δίκαιος και αμετάβλητος. Επομένως, όταν λέμε σε έναν νέο «αυτό είναι σωστό», δεν επιβάλλουμε τη γνώμη μας· τον δείχνουμε προς Κάποιον.
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε γιατί η ηθική χρειάζεται σταθερό θεμέλιο, πώς αυτό το θεμέλιο είναι ο χαρακτήρας του Θεού, και κυρίως πώς να μεταδώσουμε αυτή την αλήθεια στους εφήβους χωρίς ηθικολογία, με σεβασμό και ελπίδα. Πράγματι, η ερώτηση είναι παλιά, η ανάγκη όμως είναι σημερινή.
Γιατί η βάση της ηθικής χρειάζεται σταθερό θεμέλιο
Φαντάσου έναν διαιτητή που αλλάζει τους κανόνες στο μέσο του αγώνα, ανάλογα με το πώς νιώθει. Κανείς δεν θα έπαιζε ξανά μαζί του. Ωστόσο, αυτό ακριβώς προτείνει η ηθική του «ο καθένας αποφασίζει μόνος του»: ένα παιχνίδι χωρίς σταθερούς κανόνες. Αρχικά ακούγεται ελευθερία, στην πράξη όμως γίνεται χάος, γιατί χωρίς κοινό μέτρο κανείς δεν μπορεί να πει ότι κάτι είναι πραγματικά άδικο.
Οι έφηβοι το διαισθάνονται αυτό περισσότερο απ' όσο νομίζουμε. Όταν τους αδικούν, δεν λένε «αυτή είναι η αλήθεια σου»· φωνάζουν «δεν είναι δίκαιο!». Δηλαδή, ακόμη κι όταν υποστηρίζουν ότι όλα είναι σχετικά, ζουν σαν να υπάρχει ένα αληθινό σωστό και λάθος πάνω από τη γνώμη του καθενός. Επομένως, το ζήτημα δεν είναι αν υπάρχει ηθική αλήθεια, αλλά πού στηρίζεται· πραγματικά, το πρόβλημα δεν είναι το αν έχουμε αξίες, αλλά ποια είναι η βάση τους.
Η Βίβλος δείχνει ότι αυτό το μέτρο δεν είναι ένας απρόσωπος κανόνας, αλλά Πρόσωπο. Ο Θεός είναι από τη φύση Του άγιος, και γι' αυτό μας καλεί σε αγιότητα (Λευιτικό 19:2). Συνεπώς, η βάση της ηθικής δεν είναι μια λίστα απαγορεύσεων· αντίθετα, είναι η αντανάκλαση του χαρακτήρα Εκείνου που μας έπλασε. Δηλαδή, το σωστό είναι σωστό επειδή ταιριάζει με τον Θεό, ενώ το λάθος μάς απομακρύνει από Εκείνον.
Ο αμετάβλητος χαρακτήρας του Θεού ως πηγή
Αν η ηθική στηριζόταν στις διαθέσεις του Θεού, θα ήταν εξίσου ασταθής με τις δικές μας. Όμως η Βίβλος επιμένει σε κάτι θεμελιώδες: ο Θεός δεν αλλάζει (Μαλαχίας 3:6). Δεν είναι αγαθός σήμερα και διαφορετικός αύριο. Γι' αυτό και το καλό δεν είναι θέμα εποχής ή μόδας· αντίθετα, πατάει σε Κάποιον σταθερό, και εκεί βρίσκεται η αληθινή βάση κάθε αξίας.
Από αυτόν τον αναλλοίωτο χαρακτήρα πηγάζει κάθε καλό. Ο Ιάκωβος γράφει ότι κάθε καλό δώρο κατεβαίνει από τον Πατέρα, στον οποίο δεν υπάρχει αλλαγή ούτε σκιά μεταβολής (Ιακώβου 1:17). Δηλαδή, η καλοσύνη που θαυμάζουμε στους ανθρώπους, η δικαιοσύνη που λαχταρούμε, η αγνότητα που μας συγκινεί, όλα είναι αχτίδες από το ίδιο Φως. Ο χαρακτήρας του Θεού δεν είναι απλώς ένα από τα μέτρα· είναι το μέτρο.
Αυτό αλλάζει εντελώς τον τρόπο που μιλάμε για το σωστό. Δεν λέμε στον νέο «κάνε αυτό γιατί το λέει η παράδοση», αλλά «αυτό αντανακλά τον Θεό που σε αγαπά». Έτσι, η ηθική παύει να είναι ζυγός και γίνεται γνωριμία με έναν Πατέρα. Πράγματι, όταν ένας έφηβος καταλάβει ότι πίσω από κάθε εντολή υπάρχει ένα Πρόσωπο που τον θέλει ελεύθερο και ολόκληρο, τότε αρχίζει να ακούει διαφορετικά.
Η βάση της ηθικής δεν είναι κανόνας αλλά Πρόσωπο
Εδώ βρίσκεται η καρδιά του ζητήματος. Όταν ο Ιησούς μιλά για την αλήθεια, δεν δείχνει ένα βιβλίο κανόνων· δείχνει τον εαυτό Του. «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή» (Ιωάννης 14:6). Η ηθική αλήθεια δεν είναι μια αφηρημένη ιδέα που αιωρείται· έχει πρόσωπο, όνομα και καρδιά. Γι' αυτό η βάση της ηθικής δεν είναι τελικά ένας νόμος, αλλά μια σχέση.
Αυτό έχει τεράστια σημασία για τους εφήβους. Ένας κανόνας χωρίς πρόσωπο γεννά είτε φόβο είτε επανάσταση. Μια σχέση όμως γεννά εμπιστοσύνη. Δηλαδή, όταν αγαπάς κάποιον, δεν τον προδίδεις επειδή κρατάς τους κανόνες· τον τιμάς επειδή τον αγαπάς. Έτσι, το «μην πεις ψέματα» παύει να είναι αυθαίρετη απαγόρευση και γίνεται «θέλω να μοιάζω σ' Εκείνον που είναι η Αλήθεια».
Όταν χάνεται αυτό το θεμέλιο, οι συνέπειες είναι σοβαρές. Ο προφήτης Ησαΐας προειδοποιεί για όσους ονομάζουν το κακό καλό και το καλό κακό (Ησαΐας 5:20). Δεν πρόκειται για μια αρχαία απειλή· είναι ακριβής περιγραφή κάθε εποχής που έχασε το μέτρο της. Όταν το σωστό το ορίζει η διάθεση της στιγμής, αργά ή γρήγορα το σκοτάδι ονομάζεται φως. Αντίθετα, όταν το μέτρο είναι ο χαρακτήρας του Θεού, το φως παραμένει φως.
Πώς να μεταδώσεις βιβλικές αξίες στους εφήβους
Η μετάδοση δεν γίνεται με κήρυγμα στο τραπέζι, αλλά με ζωή που μοιράζεσαι. Ο Μωυσής λέει στους γονείς να μιλούν για τις εντολές του Θεού όταν κάθονται στο σπίτι, όταν περπατούν στον δρόμο, όταν ξαπλώνουν και όταν σηκώνονται (Δευτερονόμιο 6:7). Δηλαδή, μέσα στην καθημερινότητα, όχι σε επίσημες στιγμές. Οι αξίες περνούν στις μικρές κουβέντες του αυτοκινήτου, όχι στις διαλέξεις.
Πρόσεξε επίσης τι αποφεύγει το εδάφιο: δεν λέει «επίβαλε», λέει «μίλα». Εξάλλου, οι έφηβοι έχουν ειλικρινείς ερωτήσεις και αξίζουν ειλικρινείς απαντήσεις. Όταν ρωτούν «γιατί;», δεν προκαλούν πάντα· συχνά ψάχνουν θεμέλιο. Αν τους δώσουμε μόνο «επειδή το λέω εγώ», τους διδάσκουμε ότι η πίστη φοβάται τις ερωτήσεις. Αν όμως τους εξηγήσουμε ότι το σωστό πηγάζει από τον χαρακτήρα του Θεού, τότε τους δίνουμε κάτι που αντέχει.
Τέλος, ο στόχος δεν είναι η συμμόρφωση αλλά η μεταμόρφωση. Ο Παύλος καλεί να μην παίρνουμε το σχήμα του κόσμου, αλλά να μεταμορφωνόμαστε με την ανανέωση του νου (Ρωμαίους 12:2). Παρόλα αυτά, η μεταμόρφωση δεν επιβάλλεται από έξω· καλλιεργείται από μέσα. Γι' αυτό η πιο δυνατή απόδειξη για έναν έφηβο δεν είναι το επιχείρημά μας, αλλά το να βλέπει στη ζωή μας έναν χαρακτήρα που πράγματι μοιάζει σ' Εκείνον για τον οποίο μιλάμε. Αν θες να εμβαθύνεις σ' αυτή τη βιβλική προσέγγιση, βοηθάει πολύ μια συστηματική μελέτη, όπως προσφέρει το Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος.
Από τη θεωρία στην πράξη: το σπίτι στον βράχο
Όλα αυτά μένουν θεωρία αν δεν δοκιμαστούν στη ζωή. Ο Ιησούς παρομοιάζει εκείνον που ακούει τα λόγια Του και τα κάνει πράξη με άνθρωπο που έχτισε το σπίτι του πάνω στον βράχο (Ματθαίος 7:24). Η καταιγίδα έρχεται για όλους, για τον πιστό και τον άπιστο. Η διαφορά δεν είναι αν θα βρέξει, αλλά πού έχει χτιστεί η ζωή. Ένας έφηβος που στηρίζεται στη γνώμη της παρέας χτίζει στην άμμο· εκείνος που στηρίζεται στον αμετάβλητο Θεό χτίζει στον βράχο.
Πρακτικά, αυτό σημαίνει να βοηθήσουμε τους νέους να γεμίσουν τη σκέψη τους με ό,τι είναι αληθινό και καλό. Ο Παύλος προτείνει έναν θαυμάσιο φίλτρο: να σκεφτόμαστε όσα είναι αληθινά, σεμνά, δίκαια, αγνά και αξιέπαινα (Φιλιππησίους 4:8). Αντίθετα από το να λέμε διαρκώς «μη βλέπεις αυτό», μπορούμε να ρωτάμε μαζί τους: «αυτό που βλέπεις, σε φέρνει πιο κοντά σ' αυτά τα πράγματα ή πιο μακριά;». Έτσι τους δίνουμε κριτήριο, όχι απλώς απαγόρευση.
Και όταν πέφτουν, και θα πέσουν, η απάντησή μας δείχνει σε ποιο θεμέλιο πιστεύουμε πραγματικά. Ο ψαλμωδός ρωτά πώς θα κρατήσει καθαρό τον δρόμο του ο νέος, και απαντά: φυλάγοντας τα λόγια του Θεού (Ψαλμοί 119:9). Δεν λέει «μένοντας τέλειος», αλλά «κρατώντας τον λόγο». Γι' αυτό, περισσότερο από κάθε κανόνα, δίνουμε στους εφήβους μας μια σχέση χάρης, όπου το λάθος δεν είναι το τέλος αλλά η αρχή μιας νέας στροφής. Αυτή είναι, στο τέλος, η βάση της ηθικής που αντέχει σε μια ζωή.
Βασικά σημεία
- 01Η βάση της ηθικής δεν είναι η γνώμη μας ούτε η κουλτούρα, αλλά ο αγαθός και αμετάβλητος χαρακτήρας του Θεού.
- 02Το σωστό και το λάθος είναι αντικειμενικά επειδή πηγάζουν από Πρόσωπο, όχι από έναν απρόσωπο κανόνα· επομένως η ηθική αλήθεια αντέχει.
- 03Στους εφήβους μεταδίδουμε βιβλικές αξίες μέσα στην καθημερινότητα, με σεβασμό στις ειλικρινείς ερωτήσεις τους, όχι με επιβολή.
- 04Στόχος δεν είναι η συμμόρφωση αλλά η μεταμόρφωση: μια σχέση χάρης όπου το λάθος γίνεται αρχή νέας στροφής, όχι καταδίκη.
- 05Πράγματι, όποιος χτίζει τη ζωή του στον αμετάβλητο Θεό αντέχει στις καταιγίδες· αντίθετα, όποιος στηρίζεται στη γνώμη της στιγμής χτίζει στην άμμο.