«Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική του· κατ' εικόνα Θεού τον έπλασε· τους έπλασε άντρα και γυναίκα.»
Γένεση 1:27
Ίσως το άκουσες σε μια εκπομπή, σε ένα βίντεο ή από κάποιον που ήθελε να σε ταρακουνήσει: «Ξέρεις ότι η Βίβλος έχει δύο αφηγήσεις Δημιουργίας που αντιφάσκουν μεταξύ τους;» Η σύντομη απάντηση είναι όχι. Τα δύο πρώτα κεφάλαια της Γένεσης δεν μάχονται· αντίθετα, συμπληρώνονται. Το ένα δίνει τη μεγάλη εικόνα, ενώ το άλλο εστιάζει σε μια λεπτομέρεια - όπως ένας χάρτης μιας χώρας και ο χάρτης μιας πόλης μέσα της.
Καταλαβαίνω, ωστόσο, γιατί η ερώτηση ενοχλεί. Αν ισχύει, τότε ολόκληρη η Βίβλος μοιάζει να ξεκινά με ένα λάθος. Κι αν το πρώτο βήμα κουτσαίνει, γιατί να εμπιστευτείς το υπόλοιπο; Πράγματι, είναι μια δίκαιη απορία, και αξίζει μια τίμια απάντηση - όχι ένα ξεγλίστρημα.
Σε αυτό το άρθρο θα δούμε από πού ξεκίνησαν οι λεγόμενες δύο αφηγήσεις Δημιουργίας, ποια είναι τα δύο επιχειρήματα που προβάλλουν συνήθως, και γιατί στην πραγματικότητα η «αντίφαση» δεν βρίσκεται στο κείμενο. Δηλαδή βρίσκεται σε μια απόφαση που παίρνει κανείς πριν καν το ανοίξει.
Δύο αφηγήσεις Δημιουργίας ή μία ιστορία από δύο γωνίες;
Αρχικά, ας ξεκινήσουμε με αυτό που λέει όντως το κείμενο. Το πρώτο κεφάλαιο της Γένεσης μάς δίνει την πανοραμική εικόνα: ο Θεός φτιάχνει τον ουρανό και τη γη, χωρίζει το φως από το σκοτάδι, γεμίζει τη θάλασσα και τον αέρα με ζωή, και στο τέλος πλάθει τον άνθρωπο (Γένεση 1:27). Είναι σαν να βλέπεις ολόκληρο το σπίτι απ' έξω.
Το δεύτερο κεφάλαιο, ωστόσο, δεν ξαναρχίζει τη Δημιουργία από την αρχή. Αντίθετα, μπαίνει μέσα σε ένα δωμάτιο και το κοιτάζει από κοντά. Εστιάζει στον άνθρωπο: πώς ο Θεός τον έπλασε από το χώμα και φύσηξε μέσα του πνοή ζωής (Γένεση 2:7). Με άλλα λόγια, δεν έχουμε δύο διαφορετικές ταινίες, αλλά μία ταινία με ένα πλάνο γενικό κι ένα κοντινό.
Για παράδειγμα, σκέψου πώς αφηγείσαι μια μέρα σου. Πρώτον, λες «σήμερα δούλεψα, μαγείρεψα και είδα ένα φίλο». Δεύτερον, αν κάποιος ρωτήσει, λες λεπτομερώς πώς πήγε η συνάντηση με τον φίλο. Δεν αντιφάσκεις με τον εαυτό σου· απλώς μεγεθύνεις ένα κομμάτι. Έτσι, λοιπόν, οι φαινομενικά δύο αφηγήσεις Δημιουργίας είναι στην πράξη μία, ιδωμένη από δύο αποστάσεις.
Πού γεννήθηκαν οι «δύο αφηγήσεις Δημιουργίας» και η θεωρία δύο πηγών
Η θεωρία δύο πηγών δεν έπεσε από τον ουρανό· αντίθετα, έχει συγκεκριμένη ιστορία. Καταρχήν, γεννήθηκε από μελετητές που είχαν ήδη αποφασίσει ότι η Βίβλος είναι ένα καθαρά ανθρώπινο βιβλίο, ραμμένο από κομμάτια διαφορετικών συγγραφέων. Έτσι κόβουν το κείμενο στα δύο: το πρώτο τμήμα το αποδίδουν σε έναν «παλαιότερο» συντάκτη και το δεύτερο σε έναν «νεότερο».
Επομένως, για να σταθεί αυτή η εικόνα, χρειάζονται αποδείξεις διαφοράς. Και εδώ είναι το κλειδί που συχνά δεν λέγεται: όποιος ψάχνει τις περίφημες Γένεση 1 και 2 αντιφάσεις θα τις «βρει», γιατί διαβάζει το κείμενο σαν δικαστής που έχει βγάλει την ετυμηγορία πριν ακούσει τους μάρτυρες. Δηλαδή το πρόβλημα δεν είναι τόσο στις σελίδες όσο στα γυαλιά με τα οποία τις κοιτάζει κανείς.
Στην πράξη προβάλλονται κυρίως δύο επιχειρήματα. Αφενός, το πρώτο αφορά τα ονόματα του Θεού, που αλλάζουν ανάμεσα στα δύο κεφάλαια. Αφετέρου, το δεύτερο αφορά τη σειρά των γεγονότων, που φαίνεται διαφορετική. Ας τα δούμε ένα ένα, γιατί και τα δύο έχουν απλή κι έντιμη εξήγηση.
Τα ονόματα του Θεού δεν δείχνουν δύο συγγραφείς
Το πιο γνωστό επιχείρημα είναι ότι τα δύο κεφάλαια χρησιμοποιούν διαφορετικά ονόματα του Θεού. Συγκεκριμένα, στο πρώτο κυριαρχεί η λέξη που σημαίνει «ο δυνατός Δημιουργός», ενώ στο δεύτερο εμφανίζεται το προσωπικό όνομα του Θεού, αυτό που δείχνει τη σχέση Του με τον άνθρωπο. Από αυτό συμπεραίνουν: άρα δύο διαφορετικοί συγγραφείς.
Όμως αυτό το λογικό άλμα δεν στέκει. Για παράδειγμα, σκέψου πώς μιλάς εσύ ο ίδιος για ένα πρόσωπο: άλλοτε λες «ο διευθυντής» κι άλλοτε το όνομά του, ανάλογα με το αν θες να τονίσεις τη θέση ή τη σχέση. Δεν γίνεσαι δύο άνθρωποι επειδή αλλάζεις λέξη· αντίθετα, διαλέγεις τη λέξη που ταιριάζει στο νόημα.
Έτσι ακριβώς λειτουργεί και εδώ. Όταν το κείμενο μιλά για τη συμπαντική δύναμη που φτιάχνει τα πάντα, χρησιμοποιεί το όνομα της δύναμης (Ψαλμοί 33:6). Αντιθέτως, όταν περνά στη στενή, προσωπική σχέση του Θεού με τον άνθρωπο που έπλασε, χρησιμοποιεί το προσωπικό όνομα. Με άλλα λόγια, η αλλαγή ονόματος δεν είναι ραφή ανάμεσα σε δύο πηγές· είναι σκόπιμη επιλογή που υπηρετεί το μήνυμα.
Πώς ο ίδιος ο Ιησούς διάβαζε τη Δημιουργία
Αν θέλουμε να ξέρουμε αν τα δύο κεφάλαια είναι μία ιστορία ή δύο, αξίζει να δούμε πώς τα χειρίστηκε ο ίδιος ο Ιησούς. Πράγματι, όταν Τον ρώτησαν για τον γάμο, συνέδεσε ελεύθερα στοιχεία και από τα δύο κεφάλαια σαν να ανήκουν στην ίδια, ενιαία αλήθεια (Ματθαίος 19:4). Δεν είπε ποτέ «προσοχή, εδώ μιλάμε για δύο διαφορετικές εκδοχές».
Επιπλέον, ολόκληρη η υπόλοιπη Βίβλος αντιμετωπίζει τη Δημιουργία ως ένα ενιαίο έργο του Θεού. Για παράδειγμα, ο απόστολος γράφει ότι με πίστη καταλαβαίνουμε πως ο κόσμος φτιάχτηκε με τον λόγο του Θεού (Εβραίους 11:3). Δεν υπάρχει πουθενά ίχνος δύο αντιμαχόμενων εκδοχών - αντίθετα, υπάρχει μία συνεκτική μαρτυρία.
Αρχικά, λοιπόν, η Δημιουργία δεν παρουσιάζεται ως απρόσωπη τύχη αλλά ως σκόπιμη πράξη. Συγκεκριμένα, ο προφήτης λέει ότι ο Θεός έπλασε τη γη όχι στα χαμένα, αλλά για να κατοικηθεί (Ησαΐας 45:18). Τέλος, αυτό αλλάζει και το πώς βλέπεις τον εαυτό σου: δεν είσαι ατύχημα, αλλά σχέδιο.
Από τις δύο αφηγήσεις Δημιουργίας σε άλλες δύσκολες απορίες
Μόλις λυθεί το ζήτημα με τις δύο αφηγήσεις Δημιουργίας, σχεδόν πάντα έρχεται η επόμενη απορία. Για παράδειγμα, πολλοί ρωτούν αν χωρούσαν οι δεινόσαυροι στην Κιβωτό του Νώε, ή με ποια γυναίκα παντρεύτηκαν οι γιοι του Αδάμ. Καταρχήν, και αυτές οι ερωτήσεις έχουν λογικές απαντήσεις, αρκεί να μην τις προσεγγίσει κανείς με προαπόφαση καχυποψίας.
Συνεπώς, το μοτίβο είναι πάντα το ίδιο. Πράγματι, μια απορία μοιάζει τρομερή όσο τη βλέπεις απομονωμένη, αλλά μικραίνει μόλις τη βάλεις στη μεγάλη εικόνα. Δηλαδή το ίδιο ισχύει και για το πιο βαθύ ερώτημα: υπάρχει Θεός στ' αλήθεια, ή απλώς το ελπίζουμε; Επομένως, η μία απάντηση ανοίγει την πόρτα για την επόμενη.
Αν θες να σκάψεις πιο βαθιά και να μάθεις να διαβάζεις τη Βίβλο με σεβασμό αλλά και με μυαλό, μπορείς να ρίξεις μια ματιά στο Ελληνικό Βιβλικό Σχολείο Λόγος, που προσφέρει σοβαρή κατάρτιση στον Λόγο. Ωστόσο το πρώτο βήμα δεν χρειάζεται σχολή: συμπερασματικά, ξεκίνα διαβάζοντας μόνος σου τα δύο κεφάλαια, με την υπόθεση ότι ίσως, τελικά, λένε την ίδια ιστορία.
Το πραγματικό ζήτημα: εμπιστεύεσαι τη Βίβλο ή όχι;
Στο τέλος, η συζήτηση για τις δύο αφηγήσεις Δημιουργίας δεν είναι τόσο για τη γραμματική όσο για την καρδιά. Συγκεκριμένα, υπάρχουν δύο δρόμοι που δεν συναντιούνται. Αφενός, ο ένας λέει: «Ξεκινώ πιστεύοντας ότι ο Θεός μίλησε, οπότε ψάχνω πώς ταιριάζουν τα κομμάτια.» Αφετέρου, ο άλλος λέει: «Ξεκινώ πιστεύοντας ότι είναι ανθρώπινο κείμενο, οπότε ψάχνω πού πέφτει έξω.»
Πρόσεξε, ωστόσο, ότι η διαφορά δεν είναι στα στοιχεία· είναι στην αφετηρία. Δηλαδή το ίδιο κείμενο, με την πρώτη στάση, διαβάζεται ως αρμονία και, με τη δεύτερη, ως μπάλωμα. Γι' αυτό κανένα επιχείρημα δεν θα πείσει κάποιον που έχει ήδη αποφασίσει το αντίθετο - συνεπώς, το θέμα είναι βαθύτερο από τα δεδομένα.
Επομένως, η πρόσκληση είναι απλή: άλλαξε για λίγο τα γυαλιά. Πράγματι, αν δοκιμάσεις να διαβάσεις τα δύο κεφάλαια ως φίλος που εμπιστεύεται, αντί ως δικαστής που καταδικάζει, η εικόνα αλλάζει εντελώς. Τέλος, ίσως ανακαλύψεις ότι αυτό που σου παρουσίασαν ως αντίφαση ήταν, από την αρχή, αρμονία.
Βασικά σημεία
- 01Οι λεγόμενες δύο αφηγήσεις Δημιουργίας δεν αντιφάσκουν· το ένα κεφάλαιο δίνει την πανοραμική εικόνα και το άλλο εστιάζει στη δημιουργία του ανθρώπου.
- 02Η θεωρία δύο πηγών γεννήθηκε από την προαπόφαση ότι η Βίβλος είναι καθαρά ανθρώπινο έργο.
- 03Τα διαφορετικά ονόματα του Θεού δείχνουν διαφορετική έμφαση (δύναμη ή σχέση), όχι διαφορετικούς συγγραφείς.
- 04Ο ίδιος ο Ιησούς συνέδεσε στοιχεία και από τα δύο κεφάλαια ως μία ενιαία αλήθεια.
- 05Το αληθινό ερώτημα δεν είναι «τι λένε οι δύο αφηγήσεις Δημιουργίας;» αλλά «με ποια στάση τις προσεγγίζω - με εμπιστοσύνη ή με καχυποψία;»